Biblian Sábado urunak jakthapitapat yatjjataña
— .
¿Kunapachas chiqpachapuni sábado urux qallti?
Sábado uruxa, paqallqu uruwa Diosan bendicitapa, qullanätapa. Iyawsirinakax janiw qhispiyasiñ jikxatañatakix sábado urux phuqhapkiti.
Jan ukasti, khuyapayasiñampiw Diosan jach’a luratanakapat ukat qhispiyasiñapat amtasipxi, ukat jutir wiñay samarañ suyt’apxi.
Jichhürunakanxa, kunapachas sábado urux qalltasini ukat tukuyani uka tuqitxa kunayman amuyunakaw utji.
Yaqhepajj qhepat judionakan costumbreparjamaw sarnaqapjje ukat viernes inti jalantat sábado inti jalantkamaw sábado uru amtapjjaraki.
Yaqhepajj kuna horasa Inti jalantki jan ukajj warawaranakajj uñstki ukarjamaw jaktʼapjje.
Yaqhipanakax jichha pacha calendario civil ukarjam sarnaqapxi ukat chika arumax uru límite ukham apnaqapxi, mä arunx mä urut yaqha urut jaljañ chiqawj apnaqapxi.
Yaqhepasti, Biblian kunayman tʼaqanakapatjja, mä phoqat urujj urut qalltasin jaypʼukama ukat arumkamaw sarantaski, ukat qhepürojj qalltaski ukhajj tukuyarakiwa sasaw amuyapjje.
Uka amuytʼarjamajja, paqallq urunak saraqataruw sábado uru qalltañapäna, domingo uru qalltatpach tukuyañapäna.
Aka yatxatäwix uka qhipa amuyunakax Biblian ukhamarak sarnaqäwinakan yanapt’atäpachati janicha uk uñakipi.
1. ¿Kunjamsa Génesis libron mä “Uru” uñstaski?
Génesis 1:3–5 qillqatanxa akham siwa:
Diosajj “Qhanajj utjpan” sasaw säna, ukat qhanajj utjarakïnwa. Diosax qhanan sumaptap uñjäna, ukat Diosax qhanampi chʼamakampi jaljtayäna. Diosajj qhanarojj Uru sasaw sutichäna, chʼamakarusti Aruma sasaw sutichäna. Ucat jayp'usti, alwataqui, nayrïr uru.
Ukatwa mä urux jaypʼurux qalltañapa, kunattix uka qillqatan “jaypʼuw utjäna, alwax utjarakïnwa” sasin siski ukatwa amuyapxi.
Ukampis Génesis libron nayrïr urujj kunjamsa uñstäna uk sum liytʼasajja, yaqha toqetwa yanaptʼistu.
Lurañ qalltanjja, aka oraqejj jan uñnaqtʼanïnwa, janirakiw chʼusakïkänti, chʼamakarakiw manqha patjjan utjäna. Chʼamakajj nayratpach utj-jjänwa, ukampis Diosajj lurkäna ukat yaqhachkäna uka qhanajj janïraw uñstkänti. Diosajj akham sänwa: “Qhanajj utjpan” sasa, ukhakiw qhanajj utj-jjäna. Ukatxa Diosax qhanampi chʼamakampi jaljtayäna, uka qhanarux “Uru” ukat chʼamakarux “Aruma” sasaw sutichäna.
Ukatwa, nayrïr uru chiqpach secuenciax akham amuyasispa:
Qallta ch’amaka → Diosax qhana luraraki → Uru → Jayp’u → Arumax → Alwa → Nayrïr uru tukuyata
Ukax janiw chiqpachapun pachpäkiti, uka urux pachpa jayp’umpiw qalltawayi sañaxa.
“Jayp’u” ukax mayjt’awiwa, ukax uru qhanax tukusi ukat arumax qalltawayi, ukampirus “alwa” ukax mayjt’awiwa, ukampiw arumax tukuyi ukatx urux wasitat qalltaraki.
Ukatwa, aka arst’awix akham sañ muni:
“Jichhax jayp’üxänwa, alwax utjxänwa, nayrïr uru”
ukhamarakiw amuyasispa, mä phuqhat lurat urux uru qhana, jayp’u, arumax alwa puriñkamaw pasawayi. Uka pachanx nayrïr urux tukuyxänwa ukatx qhipürux qalltawayi.
Ukatwa payïr urut aksarojj mä urujj akham uñachtʼayasispa:
Uru qhana → Jayp’u → Arumax → Alwa
Mä arunxa, urux alwat qalltasinx qhipür alwaw tukuyi.
Aka qhanañchäwix janiw jichha pacha amuyunakakïkiti. Yaqhep judionaka ukat Bibliat yatjjattʼatanakajja, nayra Israel markajj qalltanjja, alwat alwakamaw uka uru jaktʼapjjpachäna sasaw sapjje.
2. Jucha pampachañ Uru: ¿“Jaypʼutat jaypʼukama” mä Urun Jachʼa Tantachäwipa, jan ukax mä jachʼa amtäwicha?
Levítico 23:27 qillqatanxa akham siwa:
Aka paqallqu phaxsit tunka urunak saraqataruw Jucha pampachañ Urux utjani.
Ukampis Levítico 23:32 qillqatanxa akham sasaw qhanañchi:
Phaxsin llätunk uru jayp'uta qhipür jayp'ukamaw samarañ urux phuqhapxäta.
Akax wali wakiskir pasajewa.
“Nillqu uru jaypʼu” tunka uru qalltañapächïnxa, kunatsa uka qillqatax ukham saskakiwa:
llätunka uru jayp’u tuqiru
“tunka uru jaypʼu” sañat sipansa?
Yaqha amuyt’awix akawa, normal fecha límite ukax alwaw qhiparäna, ukampirus expiación Urutakix wakiskir ayuno especial ukat humildad ukax wali alwat qalltawayi, llätunk uru jayp’uruw qalltawayi, ukatx tunka uru jayp’ukamaw sarantawayxi.
Ukhamatwa:
9 uru jayp’u → 9 uru jayp’u [ayuno qalltaña] → 10 uru uru [Expiación uru] → 10 uru jayp’u [ayuno tukuyaña].
Uka amuyt’awirjamaxa, “jayp’u jayp’ukama” ukax akham sañ muni:
Jucha Pampachtʼasiñ Uru amtañatakejj wali wakiskir tiempo
jan ukax chiqpachapuniw qhanañchaña:
sapa urutakix uru límite
Uka yaqhachasiñax wali wakiskiriwa.
Bibliajj janiw akham siskiti:
“Sapa sábado urux jaypʼut jaypʼukamaw amtasiñapa.”
Levítico 23:32 qillqatanxa, Jucha Pampachtʼasiñ Urutwa parli, uka urux altʼat chuymanïñatakiw uka jan uñtʼat kamachix utjaraki.
Ukhamasti, aka jiskʼa tʼaqax sapa semana sábado urutakix taqinitak mä kamachir tukuyañatakix Biblian jukʼamp yanaptʼapaw wakisi.
3. “Uka uru” ukat “Alwa” ukanakax kunjamas mayacht’asipxi .
Moisesan Leyipan walja tʼaqanakapaw jukʼamp amuyasi.
Levítico 7:15 qillqatanxa, yuspärañ waxtʼan aychax luqtatäkani uka uruw manqʼasiñapa, janiw alwakama jaytañapäkiti sasaw qhanañchi.
Levítico 22:30 qillqatanxa wasitatwa akham siwa:
Uka pachpa uruw manq'atäni; alwakamajj janiw kunas jaytanukkätati.
Deuteronomio 21:23 qillqatax ukhamarakiw kamachi:
Janchipax janiw arum paqara quqa patxan qhiparkaniti, jan ukasti uka urux imt'apxätawa.
Aka t’aqanakax naturalmente uka secuencia uñacht’ayi:
Uka uru → Jayp’u → Arumax → Alwa
Ukanakax jayp’u arumax “uka uru” walikïskatap uñacht’ayapxi, alwax purinitapax qhipür qalltañaw sañ muni.
Ukatwa uka sacrificiojj uka pachpa urun jaypʼu ukat aruma manqʼasispa, ukampis janiw alwakamajj qheparañjamäkänti. Aka arunakax alwax irnaqawimp chikakiwa, kunatix mä límite ukat juk’ampirus “uka uru” tuqit mayiwix janiw apnaqatäxänti.
Aka arunakax juk’amp chiqaw amuyt’añatakix yanapt’i, mä urux alwa pachat uru qhana jak’an qalltawayi, jayp’ukama, arumkamaw sarantaski, ukatx alwa pacharuw tukuyi.
Ukhamarusa, uka jiskʼa tʼaqanakajj alwajj mä uru límite, mä urut yaqha urut jaljañ chiqa.
4. Éxodo 16, Manna ukat Nayrïr Qillqtʼat sábado uru amtañataki
Éxodo 16 qillqatax kuna pachas sábado urux purini uk yatxatañatakix wali wakiskiriwa.
Jaqenakajj sapa alwaw maná apthapiñatak mistupjjerïna. Suxta uruxa, pä kutiwa tantachasipxäna.
Moisesax jupanakar sänwa:
Qharürux samarañ uruwa, Tatitutakix qullan samarañ uruwa.
Jaqinakax manq’añanak imapxäna:
alwakama.
Ukat alwajja, Moisesajj akham sänwa:
Jichhürojj uk manqʼapjjam, jichhürojj Tatitun samarañ urupawa.
Narrativax aka secuencia uñacht’ayi:
Suxta uru: pä t’aqa apthapiña → Arumax pasaski → Alwa → “Jichhüru” ukax sábado uruwa
Ukajj mä jachʼa tʼaqawa, ukanjja Diosajj Moises toqew Israel markar kunjamsa sábado uru phoqapjjañapa uk yatichäna.
Uka tʼaqanjja, janiw Moisesajj suxta uru inti jalanta horasan yatiyatapat qellqatäkiti:
“Jichhax sábado urux qalltawayxiwa.”
Jan ukasti, qhipüru alwaxa, paqallqu uruxa akhamawa qhanañchasi:
“Jichhürojj sábado uruwa.”
Ukajj alwat jakthapiñamp sasiwa, ukat inas yanaptʼchispa, janis ukakipkarakiw sábado urun sum qalltatapajj yatiskiti.
5. Nehemíasan Punkunak jist’antatapax janiw sapakix Inti jalant tuqir sábado urux qalltatap uñacht’aykiti
Nehemías 13:19 qillqatanxa akham siwa:
Kunapachatix Jerusalén markan punkunakapax sábado uru janïr purinkipan ch'amakt'añ qalltäna ukhaxa, punkunakax jist'antatäñapatakiw mayïna, ukat sábado urut qhiparux jan jist'aratäñapatakiw kamachirakta.
Sábado urux inti jalant tuqiw qalltäna, uk uñachtʼayañatakiw uka jiskʼa tʼaqax walja kuti apnaqasi.
Ukampisa, pachpa qillqatanxa akham siwa:
janïr sábado uru purinkipan
Nehemíasajj nayratpach punkunak jistʼantäna, sábado uru janïr purinkipan chʼamaktʼkäna uka tiemponwa. Ukax naturalmente amuyasispawa, mä jark’aqasiñ amtawjama, aljirinakax arumanakax markar aljañ yänak jan apanipxañapataki, ukhamat qhipür sábado urun aljasipxañapataki.
Ukatwa:
Chʼamaktʼañ horasan punkunak jistʼantaña ≠ chʼamaktʼañajj sábado uru qalltatap uñachtʼayi
Uka tʼaqajj inti jalant qalltañatak mä qhanañchäwimp chikakiwa, ukampis janiw sapakix inti jalant urun fronterapätap uñachtʼaykiti.
6. Tatit Jesusar imt’añ pachax mä wakiskir jiskt’aw sartayi
Tatit Jesusar imtʼaña: Wakichtʼasiñ uru jaypʼu ukat sábado uru jakʼachasiña
Marcos 15:42 qillqatanxa akham siwa:
“Jichhax jayp’ux purinxäna, kunatix Wakichasiñ Urupunïnwa, mä arunxa, sábado uru janïr purinkipan...”
Aka jiskʼa tʼaqanjja, kuna tiempos pasani uk sum amuytʼañaw wakisi.
Uka qillqatanxa qhanpach akham siwa:
jayp’ux niyaw purinxäna
ukampis uka pachpa pachax wali sutinchatawa:
“Wakichtʼasiñ Uru, mä arunjja, sábado uru janïr purinkipan” sasa.
Mä arunxa, sarnaqäwin jukʼamp naturaljam liytʼataparjamaxa, jaypʼuw purinxäna, ukampis Wakichtʼasiñ Urukïskänwa, ukat sábado urux janiw qalltaskänti.
Ukatxa Arimatea markankir Joseyax Pilaton ukar sarasin Tatit Jesusan janchipa mayïna. Pilatojj niya jiwatäjjatap laykojj wal muspharäna, ukatwa centurionar jawsayäna, ukat mä qhawqha tiempot jiwatat jisktʼäna. Chiqañchäwi katuqasakiw Pilatox jiwat cuerpop Joseyar antutäna.
Mä qawqha imtʼañatakis lurañaw wakisïna. Joseyajj akham lurañaw wakisïna:
suma lino alaña → janchi apsuña → janchi wakicht’aña → linompi ch’ukuña → qalat lurat sepulturar uchaña → mä qala mantañawjaru liwxataña
Juan 19:39–40 qillqatanxa, Nicodemox walja mirra, áloe aptʼataw jutäna, ukat mayachtʼasisaw jutäna sasaw qhanañchi:
judionakan imtʼañ costumbreparjamaw Jesusan janchipajj suma qʼapkir qollanakamp wakichtʼäna.
Ukatwa, kunapachatï jaypʼujj purinjjäna ukat Joseyajj Pilaton nayraqatapan jiwat cuerpop mayiñapatak sarkäna uka tiempotpacha, Pilaton centurionar jisktʼatapa, cuerpop antutatäñapa ukat Joseyampi Nicodemompi imtʼañatakejj taqpach wakichtʼatäpkäna uka tiempotpachaw mä jachʼa tiempojj pasawaypachäna.
Ukanakat parltʼasajja, Lucas 23:54 qellqatajj akham siwa:
“Uka urux Wakichasiñ uruwa, sábado urusti niyaw jakʼachasxäna.”
Uka jiskʼa tʼaqaw jukʼamp amuyasi.
Griego arut “jakʼachasiskäna” sasin jaqokipatäki uka verbojja ἐπέφωσκεν (epéphōsken), ukata ἐπιφώσκω (epiphōskō). Uka aruxa qhana uñstatapampi, uruxa qhant’añ qalltatapampi, jan ukaxa alwa jak’achasiñampi sasiwa.
Ukatwa, kunapachatï uka arun nayrïr amuyupax amuyt’atäki ukhaxa, Lucas chachan sarnaqäwipax mä wakiskir jiskt’aw uñstayi, uka jiskt’äwix yatxatañjamawa:
¿Wakichtʼasiñ Uru jaypʼu horasajj Tatit Jesusar imtʼañajj qalltawaypachäna, ukat mä qhawqha tiempot arumkam imtʼaskäna, ukat alwajj jakʼachasisinjja, paqallq uru sábado urujj niyaw “alwatpach” tukuyjjäna?
Ukhamächi ukhajja, cronología toqet parlir secuenciajj mayakïspawa:
Wakichasiñ urux uru qhanan: Tatitux ch’akkatataw → Jayp’u purinxiwa, ukampirus wali wakicht’asiñ uru satarakiwa → Joseyax janchiruw mayi → Joseyampi Nicodemompix Tatitun janchip wakicht’apxi ukat imt’apxi → Sábado urux jak’achasxiwa
Uka qhanañchäwix nayratpach amuyunakampi chikachasiñawa, sábado urux viernes inti jalant tuqiw jankʼak qalltawayi.
Marcosax qhanpach siwa, jayp’ux purinxänwa, uka pachax “Wakicht’asiñ Uru, sábado uru janïr purinkipan” satäskakïnwa. Lucasax imtʼatäñ tuqit qhanañchtʼasaxa, qhanampi jan ukax alwampi chiktʼat mä verbo apnaqasaw sábado urux jakʼachasini sasaw qhanañchi.
Chiqansa, sábado urun jakthapiñ tuqit taqpach jisktʼax janiw mä sapa griego arumpix askichatäkaspati ἐπέφωσκεν sapaki. Kunayman contextonakan uka aru apnaqatapa ukat nayrïr patak maranakan judionakajj kunjamsa urunak jaktʼapjjerïna uksa yatjjatañasarakiwa.
Ukhamäkchisa, uka pä tʼaqanak mayamp liytʼasajja, mä jisktʼaw utji, uka jisktʼarojj janiw jiskʼachañasäkiti:
Viernes urux inti jalant qhipat jankʼakiw sábado urux qalltawayxäna ukhaxa, ¿kunatsa Marcosax uka jaypʼux purinxäna sasin siskäna ukhaxa, “Wakichtʼasiñ Uru, sábado uru janïr purinkipan” sasin siskaspa? Ukat ¿kunatsa Lucasajj imtʼañ tukuyañampïskäna ukhajja, sábado uru jakʼachasiñatakejj qhanampi alwampi chiktʼat mä verbo apnaqäna?
Ukhamasti, Tatit Jesusan imt’atapat parlki uka sarnaqäwix wali amuyt’añaw wakisi, sábado urux jayp’utsa jan ukax urut qalltäna uka tuqit yatxatañasa.
7. Mateo 28:1 qillqatanxa: “Sábado urutsti, Nayrïr Urun alwa pacharu”
Mateo 28:1 qillqatax yaqha wali wakiskir qillqatawa.
Griego arunjja, uka tiempot akham sasaw qhanañchi:
Sábado urut qhiparux, semanan nayrïr urupax wali qhant'atäxänwa.
Secuencia cronológica más natural ukarjamaxa:
Sábado uru tukuyata → Uka chika arumax alwax fronteraparuw puri → Nayrïr urux qhantati
Ukajj nayrïr urujj alwat qalltaski sasin amuyañampejj walikïskiwa.
Uka pusi Evangelionakanxa, warminakax semanan nayrïr uruw alwat sepulturar sarapxäna sasaw qhanañchi.
Sábado urux sábado urut inti jalant tuqir qʼal tukusxaspäna ukhaxa, ¿kunatsa warminakax nayrïr urux wali alwat suytʼañat sipansa sábado jaypʼux jankʼaki sepulturar sarapkäna?
Maynix amuytʼasisaw akham saspa: jan kuna jan waltʼäwin uñjasiñasa, chʼamaka, qhana jan ukax yaqha ukham amuytʼäwinakaw qhiptʼatax qhanañchaspa. Ukhamasti, aka punto sapakix janiw amtañapäkiti.
Ukampis mayni tʼaqanakamp chika liytʼasajja, wali wakiskirïskakiwa.
8. Juan 20:19: “Uka uru, semanan Nayrïr Urupa, Jaypʼu”
Juan 20:19 qillqatanxa akham siwa:
“Ukatxa, pachpa uru jayp’u tuqiru, semanan nayrïr urupa...”
Qhepat judionakan inti jalantat inti jalantkama sistema ukarjamajja, domingo jaypʼojj inti jalant qhepatjja, teóricamentejj payïr urukïspawa.
Ukampis Juanax akham saskakiwa:
“uka pachpa uru, semanan nayrïr uru, jayp’u.”
Ukajj mä jukʼa uñachtʼayistuwa, Machaq Testamento qellqeri mä jaypʼojj uka urut qhepat mä jaypʼojj uka pachpa “uru” utjaskakiwa sasaw qhanañchaspa.
Chiqansa, yaqhip jaqukipirinakax “uka pachpa uru” ukax jaktäwi urut mä sarnaqäwimp uñt’ayañakiw amuyapxi, janiw calendario técnico ukar uñt’ayañakiti.
Ukhamasti, aka jiskʼa tʼaqax yaqha chimpunakamp chika apnaqañaw jukʼamp askixa, janiw mä sapa qhanañchäwikïkiti.
9. Machaq Testamenton jiskʼa tʼaqanakapajja, kawkïr “Jutïr uru” Jaypʼu jan ukajj Aruma qhepat juti
Machaq Testamentonjja, walja ukham sarnaqäwinakaw utji.
Marcos 11 qellqatanjja, uka jaypʼojj purinjjänwa, ukatsti “qhepürojj” parli.
Juan 6 qillqatanxa nayraqatxa jayp’ux purinxänwa ukat niyaw ch’amakt’xäna sasaw qhanañchi, ukat uka qhipatwa “qhipürut” parli.
Hechos 4 qillqatanxa, niyaw jaypʼüxäna, ukatwa apostolanakax “qhipüru” katjatäpxäna.
Hech.
Uka sarnaqäwinakax janiw taqpachax fórmulas rígidas de calendario ukham uñjatäñapäkiti.
Ukhamäkchisa, akham uñachtʼayapxi:
jaypʼu ukat arumax janiw Biblia qillqirinakax qhipür qalltañjamäkaspas ukham uñjapkänti.
10. “Tunka payan pachanaka” Uru qhana ukhamaraki Alwa pacha uñakipaña
Tatit Jesusax akham sänwa:
“¿Janit tunka payan horas urun utjkchi?”
— Juan 11:9 liytʼañataki
Machaq Testamentonxa sapa kutiw kimsïr hora, suxta hora ukat llätunk horanakat parli.
Judionakan sistemaparjamajja, uru qhanajj tunka payan tʼaqaruw jaljapjjäna:
kimsïr horasajj niya 9:00 a.m.;
suxta pachaxa niya chika uru;
llätunka pachaxa niya 3:00 p.m.
Ukax uñacht’ayiwa, nayra pachanx sapa uru jakthapiwix alwa jan ukax inti jalsu jak’an qalltawayi.
Ukampirus mä wakiskir mayjt’awix utjañapawa:
tunka payani urunaka jakthapiñataki qalltañataki
ukatxa
mä phuqhat pä tunk pusini horanak calendario urun uru límite
Uka paninix janiw mä kipkakïkiti.
Ukhamarusa, aka uñacht’awixa, alwa pacha amuyt’añatakixa nayra pachanakata yanapt’aspawa, ukampisa janiwa sapa uruxa chiqapa 6:00 a.m. pacharu qalltañapa uñacht’ayañatakixa apnaqañakiti.
Jichhürunakanx práctico observación ukatakix, niya 6:00–7:00 a.m. hora estándar local ukar límite operativo ukham apnaqañax mä sistema constante ukaw utjaspa, ukampis qhan arsuñaw akax:
mä método práctico de implementación, janiw biblico kamachix 6:00 a.m.
11. Urusa arumasa sapa kuti kutt’aniña pachanakaparu
Jeremías 33 qillqatanxa, uruy arumaw Diosan uttʼayat ordenapat pä wakiskir arunakax utji.
Jeremías 33:20 qillqatanxa akham siwa:
“Tatitojj akham siwa: Jumanakatejj urumpi arustʼäwij pʼakintapjjasma ukhajja, arumampi arustʼäwij pʼakintapjjasma ukhajja, urusa arumas jan horasapar puriñapataki...”
Jeremías 33:25 qillqatanxa mayampiw akham qhanañchi:
Diosan arust’äwipax uruy arumaw utji ukat alaxpachampi aka uraqimpix mä amtat ordenampiw lurasi.
Aka jisk’a t’aqanakax uruy arumaw pä pachax mayj mayja ukampis sapa kutiw uñsti, ukax Diosan utt’ayat ordenaparjamaw apnaqasi:
Urux amtat pachaparuw puri → Arumax amtat pachaparuw puri → Urux wasitat kutt’anxi
Uka pachpa natural pariaje ukax Biblian arunakapanx walja kutiw uñsti, ukax sarantañ pachanakat qhanañchi:
kimsa uru kimsa arumanaka — 1 Samuel 30:12 liytʼañataki; Jonás 1:17 liytʼañataki; Mateo 12:40 liytʼañataki;
paqallqu uru, paqallqu arumanaka — Job 2:13 liytʼañataki;
pusi tunka uru, pusi tunka arumanaka — Génesis 7:4, 12 liytʼañataki; Éxodo 24:18 liytʼañataki; 34:28 ukat 34:28; Deuteronomio 9:9, 18 liytʼañataki; 1 Reyes 19:8 liytʼañataki; Mateo 4:2 liytʼañataki.
Uka arunakanjja, “uru” siski uka arunakajja, qhana tiempo sañ muni, “aruma” siski ukajj chʼamaka tiempo sañ muni. Jupanakax mayacht’asisaw urus arumas jan jark’at sucesión ukanakat qhanañchapxi.
Biblian walja kuti uñstki uka patrón de urunaka, arumanaka ukatwa aka secuenciampix mayakïski:
Uru qhana → Jayp’u → Aruma → Uru qhana kutt’ayaña
Aka uñacht’awix janiw, sapakix sapa calendario urun chiqap límite técnico ukar uñt’aykiti. Ukampis Biblianjja, uru qhanampi ukat uka qhepat uñstki uka arumas walja kutiw phoqat urunak pasatapat qhanañchi, ukajj naturaljamaw sasaw qhanañchi.
Génesis 1 qillqatampi, kunas jan alwakama qhiparañapa uka tuqit kamachinakampi, ukat aka yatxatäwin uñakiptʼatäki uka yaqha chiqanakampi uñakiptʼatäki ukhaxa, uka urut arumax sapa kuti uñstki ukhaxa, Biblian uñstki uka secuenciax urut arumarjam amuyasispati janicha uk yatxatañatakiw yanaptʼi, ukat jutïr ciclox uru qhanax kuttʼanki ukhaxa, uñtʼasispawa.
12. Calendario ukan ch’axwawinakapax Payïr Templo pachanx nayratpach utjatayna
Nayra judionakan calendarionakapat yatjjatañatakejja, sarnaqäwinakat mä wakiskir cheqaw amtañasa:
Nayra Israel markax janiw taqpach sarnaqäwipanx mä jan mayjt’ir calendario ukak apnaqkänti.
Jubileo librosa ukat astronómica tuqit sarnaqäwinakas 1 Enoc qillqatan uñstki ukanakax 364 urunak inti jalsu tuqin calendario ukarux walpun chʼamañchi.
364 urunak saraqatat marax akanakawa:
52 phuqhat semananaka.
Jubileos 6 qillqatanxa, jaqinakax phaxsi uñjatarjam fechanak amtapxaspa ukhaxa, fiestanakas sábado urunakas jan waltʼayasipxaspawa sasaw iwxtʼaraki.
Ukax uñacht’ayiwa, Payïr Templon pachanx judionakan sociedad taypinx calendario tuqit wali ch’axwawinakaw utjäna.
Ukhamasti, Jubileonakan yaqhep jiskʼa tʼaqanakapajja, Inti jalant qhepat machaq fechajj qalltawaykäna uka sistema uñachtʼaykchejja, janiw ukajj akham uñachtʼayañatakejj mayjtʼayañjamäkiti:
“Akax Moisesan nayra pachapapunïnwa.”
Jubileos pachpax Segundo Templon pachan luratawa ukat uka pachanx mä saräwiw uñacht’ayasi.
13. Jichha tiempon judionakat yaqhep yatjjattʼat jaqenakajja, israelitanakan wali alwat mä límite utjañapatakiw chʼamachasipjjaraki
Pä tunk payan patak maranakan judionakat yatxattʼat walja wali wakiskir yatxattʼat jaqinakax uka jisktʼatwa yatxatapxäna.
Julian Morgenstern sat jilataw ukham luräna nayra Israel markax mä kutix inti jalsu jan ukax alwa pachat qhipür inti jalsu jan ukax alwakamaw urux jakthapita, ukat inti jalantat inti jalantkamaw sistema ukax qhipat uñstawayi sasaw arsuwayapxi.
Jacob Z. Lauterbach sat chachan qillqatapa uka pachpa amuyunïñwa uñachtʼayäna, janïr yaqha markar apatäkäna uka Israel markanjja, uka uru jaktʼañajj janiw qhepat utjkäna uka sistema rabínicomp kikipakïkänti, ukat Templon yaqhep luratanakapajj nayra yatichäwiruw imasïna, ukanjja arumanakajj nayrïr urut arkapjjänwa sasaw sapjjäna.
P. J. Heawood ukat juk’ampinaka ukat sacrificio lurañ kamachinakampi, Génesis ukat Machaq Testamenton jiskʼa tʼaqanakapampiw alwajj mä fronterajj utjaspa uka toqet parltʼarakïna.
Uka yatxatäwinakax janiw jichha pacha yatxatäwinakax mä amtar puripxatap uñacht’aykiti.
Ukampis jupanakax akham uñacht’ayapxi:
Nayra Israel markax qalltanx alwa urux mä frontera apnaqpachäna sañax janiw jichha pacha invento ukhamakïkiti, jan yatxatat jaqinakan nayrïr uñstawiparjama.
Mä cargo ukax formalmente uñt’ayatawa ukatx estudio académico ukanx aruskipt’atarakiwa.
14. Tatitun tʼaqhisiñapa ukat “Kimsïr uru” .
Pusi Evangelionakax Tatit Jesusan ch’akkatat urux akham sasaw qhanañchi:
Wakicht’asiñ Uru.
Tatitojj walja kutiw jaktani sasin yatiyarakïna:
kimsïr uruxa.
Luc.
“Jichhürojj kimsïr uruw ukanak phoqhäna.”
Uka crucifixión ukax viernes uruw lurasïna:
Viernes = nayrïr uru
Sábado = payïr uru
Domingo = kimsïr uru
Ukajj “kimsïr urun jilsuña” siski uka arump chikapuniwa.
Ukhamasti, “kimsa uru, kimsa aruma” siski uka arunak qhanañchañatakikix janiw jueves ururu chʼakkatatäñap apañax wakiskiti.
15. “Kimsa uru kimsa arumax aka uraqin chuymapan” janiw “Kimsa uru ukat kimsa arumax phuqhat imt’atäña” sañ munkiti.
Mateo 12:40 qillqatanxa akham siwa:
“Ukhamarakiw Jaqin Yuqapax kimsa uru, kimsa arumaw aka uraqin chuymapan utjani.”
Uka aruxa akhamawa:
“aka uraqin chuymapan” .
“Uraq manqhankir sepultura manqhan” siski uka arunakat sipansa.
Tatitux Getsemaní markan katuntat uñjaskäna ukhaxa, akham sänwa:
“Akax jumanakan pachamawa, ch’amakan ch’amaparakiwa.”
— Lucas 22:53 liytʼañataki
Ukhamasti, ajay tuqit mä qhanañchäwix akawa, jueves aruma katuntatäkäna uka pachatpachaw Tatitux akapachan chʼamapampi ukat “chʼamakan chʼamapampi” katuyatäkäna uka pacharux mantawayxäna.
Ukhamatwa:
Jueves arumaxa
Viernes uruxa
Viernes arumaxa
Sábado uruxa
Sábado arumaxa
Domingo alwax uru qhana jak’ankiwa
inas akham jakthapitarakchispa:
kimsa arumanaka ukhamaraki kimsa uru pachanaka
Tatitux walikïskäna ukhakama.
viernes urux ch’akkatatänwa ukat kimsïr uru, domingo uruw jaktayasïna.
Aka qhanañchäwix “kimsa uru ukat kimsa arumaw” ukat “kimsïr urun jaktayata” ukanakax chiqapar uñjatäñapatakiw jayti, jan mayjt’ayasa, Evangelio ukan ch’akkatat urux Wakicht’asiñ Uru sasin uñt’ayatapa.
16. Mä Marco Comparativo de Paqallqu tunka Payani Combinaciones Posibles ukanaka
Uka variables ukanakax kunayman combinaciones ukan uñakipatawa:
mä urux arktaspati janicha a arumax–uru jan ukax uru–aruma secuencia;
Tatitux semanan pusi uru, phisqïri, jan ukax suxta uru t'aqhisitayna;
Paqallqu uru aruma, paqallqu uru uru, nayrïr uru aruma, jan ukax nayrïr uru uru;
ukat “kimsa uru kimsa arumax” imtʼatäñat, jiwañat jan ukax katuntatäñat jaktʼatäpachati janicha;
ukatxa taqpacha combinaciones teóricas ukanakaxa akanakawa:
2 × 3 × 4 × 3 = 72 ukjawa.
Ukatxa, uka lurañanakax pusi qillqatanakarjam yantʼasispawa:
Tatitux kimsïr uruw jaktxäna;
Jupax kimsa uru, kimsa arumaw aka uraqin chuymapan jikxatasïna;
nayrïr uru tardex kimsïr uru satäskakïnwa;
ch’akkatat uru jayp’ux wali wakicht’asiñ uru satawa.
Aka marco ukax mä herramienta comparativa ukawa, janiw mä prueba matemática ukhamäkiti, kunatix variables ukax interpretativas ukhamawa, ukatx janiw independientes ukhamäkiti. Aka chiqan uñakipt’at asumciones taypinxa, combinación ukax pusi condiciones ukarux juk’amp coherentemente ukarjam uñt’atawa, ukax akanakawa:
Mä urux urut qalltasina; Tatitux jueves arumaw katuntatäna; Jupax viernes uruw t’aqhisitayna; Jupax domingo alwaw sartasïna; ukat “kimsa uru kimsa arumax” jueves aruma ch’amakan ch’amapar mantatapat jakthapitawa.
Uka yatxatäwix nayrïr tʼaqanakat apstʼat amuyunakampix wali sumwa chikañchasi.
17. Tukuyañataki
Kunapachatï Génesis, Moisesan Leyipa, sarnaqäwinakat parlir libronaka, Evangelionaka, Machaq Testamenton yaqha sarnaqäwinakapa, Payïr Templon qellqatanaka ukat nayra judionakan calendariopat yatjjatatanakat mayachtʼat yatjjatasajj mä amtaw uñsti, ukajj wali amuytʼañaw wakisi:
Biblianjja, janiw mä jiskʼa tʼaqas utjkiti, ukanjja akham siwa: “Sapa semanan sábado urunjja, viernes inti jalantat sábado inti jalantkama” sasa.
Jan ukasti, walja jiskʼa tʼaqanakaw kunayman uñachtʼäwinak uñachtʼayi, ukanjja:
alwax machaq uru qalltañan wakiskirïtap apt’asi; uru qhanaxa jayp’u arumanakawa arktataraki, ukatxa qhipüru alwakama; suxta uru arumax pasawayxi uka qhipatxa, qhipür alwax “jichhüruw, sábado” satawa; ukat Machaq Testamenton yaqhip sarnaqäwinakanxa, mä jaypʼux uka pachpa nayrïr urumpiw uñtʼayasiraki.
Levítico 23 qillqatan “jayp’uta jayp’ukama” Jucha Pampacht’asiñ Uru amtañax mä kamachiwa, uka qullan urutakix janiw, jan juk’amp chimpunakax utjkipanx, automáticamente universal ukham uñjatäñapäkiti uru-limina fórmula ukaxa sapa semanan sábado urutaki.
Ukhamasti, inas amuytʼasirïchispa:
paqallq uru sábado urux paqallqu uru taqpach uñt’ayataw sasaw amuyasispa, mä arunxa, sábado uru qalltatat qalltasa, sábado jayp’ukama ukat arumkama, domingo uru qalltañapkama.
Jichhürunakanxa, kunatix inti jalsu pachanakax mayjt’iwa pachaparjama ukhamarak latitud ukarjama, ukat kunatix yaqhip suyunakax jan normal inti jalsu jan ukax inti jalant pachanakan uñjasipxi, uka apnaqañax niya 6:00–7:00 a.m. pachanakanxa hora estándar local ukanwa kunjamatix mä límite práctico ukax consistencia uñacht’ayaspa.
Ukampis jukʼamp wakiskirïki ukajja, janiw mä qhawqha minutonaka jan ukajj segundonaka chʼajjwañakïkiti, jan ukasti akanak amuyañaw wakisi:
samarañ urux paqallqu uruwa, Diosan bendicitapawa.
Viernes uruxa Wakichasiwi uruwa, uka uruxa iyawsirinakaxa jañchi tuqita ukhamaraki ajayu tuqita wakicht’asipxi, sábado uru katuqañataki. Paqallqu uru qhana qalltatat qhipür uru qalltañakamaxa, Diosan luratanakapata ukhamaraki qhispiyatapata amtasipxi, khuyapayasiñampi churata samarañampi kusisipxi, ukatxa wiñay samaraña jutïri suyt’apxi.
“Jumatix kayum samarañ urut jithiqtasma, qullan uruxan kusisiñam lurañat jithiqtasma, ukat sábado urux kusisiña, Diosan qullan urupax jach'añchatäkaspas sasma, ukat Jupar jach'añchäta, janirakiw munañanakam luraskäta, janirakiw kusisiñam jikxatkätati, janirakiw arunakamsa parlkätati, ukhamax Diosaruw kusisipxäta, Jupaw aka uraqin jach'a chiqanakar kayuk irpapxätam, ukatsti manq'ayapxarakïtamwa Jacob awkiman herenciapätap layku, Diosan lakapaw uk arsu” sasa.
— Isaías 58:13–14 liytʼañataki
| |
