Bibliapi Samana P’unchaypa Yupayninmanta Estudio
—
¿Hayk’aqmi Samana P’unchay Cheqaqmanta Qallarin?
Samana p'unchawqa qanchis kaq p'unchawmi, Diospa saminchasqan, ch'uyanchasqan ima. Iñiqkunaqa manan samana p’unchayta waqaychankuchu qespichisqa kayta gananankupaq.
Aswanpas, khuyapayakuywanmi yuyarinku Diospa hatun kamasqankunata, kacharichiy ruwayninkunatapas, suyankutaqmi hamuq wiñaypaq samayta.
Kunan tiempopiqa imaymana yuyaykuykunan kan hayk’aq samana p’unchay qallarinanmanta tukukunanmantawan.
Wakinqa qhepaman judiokunaq costumbrentan qatikunku, viernes p’unchay inti haykuymanta sábado inti haykuykamataq sábado p’unchayta waqaychanku.
Wakinqa chay llaqtapi inti chinkaykuy horaman hina otaq ch’askakuna rikhurimusqanman hinan yupanku.
Wakinqa kunan tiempopi calendario civil nisqatan qatikunku, hinaspan chawpi tutata p’unchaypa linderon hina churanku, chaymi huk p’unchaymanta huk p’unchaykama rakinakunankupaq.
Wakintaq, Bibliaq imaymana t’aqankunaman sayapakuspa, creenku hunt’asqa p’unchayqa p’unchaymanta qallarisqanmanta, ch’isiyaq tutakama purisqanmanta, qhepan p’unchay qallariqtintaq tukukusqanmanta.
Kay hamut’ayman hinaqa, qanchis kaq samana p’unchayqa sábado p’unchawpi qallarin, domingo p’unchaw qallariypitaq tukukun.
Kay estudiopin qhawarikun kay qhepa qhawariy Bibliaq, historiaq yanapayninwanchus icha manachus chayta.
1. ¿Imaynatan Génesis qelqapi “P’unchay” rikhurin?
Génesis 1:3–5 textopin nin:
Diosmi niran: “K’anchay kachun”, nispa. Diosqa k'anchay allin kasqanta rikuspa, k'anchayta tutayaqmanta t'aqarqan. Diosmi k’anchayta suticharqan P’unchay nispa, tutayaqtapas Tuta nispa suticharqan. Ch'isiyarqan, tutamantataq, ñawpaq p'unchay.
Yaqa llapanpim piensanku chay textopi “ch’isiyarqa, tutamantañataqmi karqa” nisqanrayku, chaymi huk punchawqa chisimanta qallarinan.
Ichaqa Génesis qelqapi ñawpaq p’unchaypa qatiqninta allinta leespaqa huk ruwaypas kanmanmi.
Kamasqa qallariypiqa kay pachaqa mana formayoqmi karqan, ch’usaqmi karqan, ukhu pachaq hawanpitaq tutayaq kasharqan. Ñam tutayayqa kachkarqaña, ichaqa manaraqmi rikurimurqachu Diospa unanchasqan hinaspa sapaqchasqan achkiqa. Diosmi nirqan: “K’anchay kachun”, nispa, chayraqmi k’anchay karqan. Chaymantataq Diosqa k’anchayta tutayaqmanta t’aqarqan, k’anchayta “P’unchaw” nispa, tutayaqtapas “Tuta” nispa sutichaspa.
Chayrayku, ñawpaq p’unchawpa chiqap qatiqninqa kayhinata hamut’akunman:
Qallariy tutayaq → Diosmi k’anchayta paqarichimun → P’unchaw → Ch’isi → Tuta → Paqarin → Ñawpaq p’unchaw tukusqa
Kayqa manan kaqllachu kikin p’unchay ch’isiyaqmanta qallarirqan nispa niywanqa.
“Ch’isi” nisqaqa p’unchaw k’anchay tukukuptin tuta qallariq t’ikrakuymi, “tutamanta”taq tuta tukukuptin, p’unchaw k’anchay musuqmanta qallariq t’ikrakuymi.
Chayrayku, kay rimay:
“Ch’isiyarqan, tutamantan karqan, ñawpaq p’unchay”
entiendekunmantaqmi hunt’asqa kamay p’unchay p’unchay k’anchayta, ch’isiyaq, tutamantawan tutamanta chayamunankama pasasqanmanta. Chay ratopin ñawpaq p’unchay tukukurqan, qhepantin p’unchaytaq qallarirqan.
Iskay kaq p’unchaymantapachan huk p’unchayqa kay hinata rikuchikunman:
P’unchaw k’anchay → Ch’isi → Tuta → Paqarin
Chayqa, p’unchawqa tutamanta p’unchaw k’anchay muyuriqpi qallarikun, qhipantin paqarintaq tukukun.
Kay t’ikrayqa manan kunan pacha yuyayllachu. Wakin judío runakuna, bibliamanta yachaqkunapas nirqankun ñawpaq Israel nacionqa qallariypiqa paqarinmanta paqarinkama p’unchayta yupasqankuta.
2. Hucha Pampachay P’unchay: ¿“Ch’isimanta ch’isikama” huk p’unchaypa hatun yupayninchu, icha huk especial raymichu?
Levítico 23:27 texton nin:
Kay qanchis kaq killapa chunka punchawninpim kanqa hucha pampachay punchaw.
Chaywanpas Levítico 23:32 textopin kay kamachikuyta qon:
Killa isqun p'unchaw ch'isimanta qhipantin ch'isikama samana p'unchawniykita waqaychanki.
Kayqa ancha riqsisqa pasajem.
Sichus “isqun p’unchay ch’isi” chunka p’unchay qallariyña karqan chayqa, ¿imaraykun chay textoqa nishanraq:
isqun punchaw chisi
“chunka kaq p’unchay ch’isi” nisqamantaqa?
Huk hamut’aypas kanmanmi: p’unchaypa normal linderoqa tutamantan qhiparqa, ichaqa Hucha Pampachay P’unchaypaq necesario ayuno especial hinaspa k’umuykukuyqa isqun kaq p’unchaypa ch’isiyninpi ñawpaqta qallarirqa, chunka kaq p’unchaypa ch’isiyninkamataq hinalla karqa.
Shinami:
9 kaq p'unchaw → 9 kaq p'unchaw ch'isi [ayuna qallarikun] → 10 p'unchaw p'unchaw [Pampachay p'unchaw] → 10 p'unchaw ch'isi [yuyana tukukun].
Kay hamut’ayman hinaqa, “ch’isimanta ch’isikama” nisqatan sut’inchan:
Hucha Pampachay P’unchaypaq especial tiempota yuyarinapaq
aswanpas necesariamente defininapaq:
sapa punchawpaq punchawpa linderon
Kay t’aqanakuyqa ancha allinmi.
Bibliaqa manan ninchu:
“Sapa sábado p’unchaymi ch’isimanta ch’isikama hunt’akunan.”
Levítico 23:32qa Hucha Pampachay P’unchaymanta kikinmanta riman, chaypitaq k’umuykunapaq sapallan kamachikuy kachkan.
Chayraykun kay versiculota mast’ariyqa sapa semana sábado p’unchaypaq llapa runaq kamachikuyninman tukuchinapaqqa Bibliaq yanapaynintan necesitakun.
3. “Chay P’unchay” “Paqarin” nisqakunaq imayna tupasqan .
Moisespa Kamachikuy Siminpi askha t’aqakunan astawanqa reparananchis.
Levítico 7:15 textopin nin gracias ofrendaq aychataqa haywasqa p’unchaypi mikhunata, manataqmi tutamantakama saqenachu.
Levítico 22:30 texton yapamanta nin:
Chay punchawllapitaqmi mikunqa; amaña imatapas saqenkichikchu tutamantakama.
Deuteronomio 21:23 hinallataqmi kamachin:
Ayanqa manan tutantin sach'a patapi qhepanqachu, ichaqa chay p'unchaymi p'ampapunkichis.
Kay pasajekunaqa naturalmentem chay secuenciata qawachinku:
Chay punchaw → Ch’isi → Tuta → Paqarin
Chaykunan rikuchin ch’isipas tutapas “chay p’unchay” nisqallaraq kashasqanmanta, tutamantan chayamuqtintaq qhepan p’unchay qallarinanta.
Chaymi chay sacrificiotaqa chay p’unchaypi ch’isiyaq, tutatapas mikhuyta atiqku, ichaqa manan paqarinkama qhepakuyta atiqchu. Kay rimayqa tupanmi paqarin llamkaywan, chay linderu hina, chaymantaqa manañam “chay punchaw” nisqamanta kamachikuyqa churakurqachu.
Kay simikuna aswan chiqanmanta yanapan kay hamut’ayta: huk p’unchayqa tutamanta achikyaypi qallarikun, ch’isi hinaspa tuta purispa, qatiq tutamantataq tukukun.
Aswanpas kay pasajekunan rikuchin paqarin huk hina llank’ayta atisqanmanta punchawpa linderon, huk p’unchawmanta huk p’unchawkama rakinakuq.
4. Éxodo 16, Manna, Ñawpaq kaq Grabasqa samana p’unchay hunt’aymantawan
Éxodo 16 textoqa hukninmi aswan importante pasajekuna, chaywanmi estudiananchis ima horapi samana p’unchay kananta.
Runakunaqa sapa paqarinmi manáta huñuq lloqsiqku. Soqta kaq p’unchaypitaq, iskay kutita huñunakurqanku.
Moisesmi paykunata niran:
Paqarinqa samana p’unchaymi, Señorpaq ch’uya samana p’unchaymi.
Runakunaqa mikhunata waqaychaqku:
tutamantakama.
Chaymanta tutamantan Moisesqa niran:
Kunan punchaw chayta mikuychik, kunan punchawqa Tayta Diospaq samana punchawmi.
Willakuyqa kay qatiqnintam qawachin:
Soqta kaq p’unchay: iskay kutita huñuy → Tuta pasashan → Paqarin → “Kunan p’unchaymi” sábado p’unchay
Kaymi huknin clave pasajekuna, chaypin Diosqa, Moisesnintakama, formalmente Israelta yachachin imaynatas sábado p’unchayta hunt’ananku chayta.
Reparanapaqmi, chay textopiqa manan qelqasqachu Moisespa soqta kaq p’unchaypi inti haykuyta willasqanmanta:
“Kunanqa sábado p’unchaymi qallarirqan.”
Aswanpas paqarin paqarin qanchis kaq p’unchaymantan kay hinata willakun:
“Kunan p’unchaymi samana p’unchay.”
Kayqa tupanmi, hinaspapas yanapanmanmi, tutamantanpi yupaywan, ichaqa manan sapallanmantachu kamachin sábado p’unchay qallarinanta.
5. Nehemías punkukunata wisq’asqanqa manan sapallanmantachu rikuchin samana p’unchay Inti haykuyta qallarisqanmanta
Nehemías 13:19 textopin nin:
Jerusalén llaqtaq punkunkuna manaraq samana p'unchay tutayayta qallariqtinmi kamachirqani punkukunata wisq'anankupaq, kamachirqanitaqmi samana p'unchay qhepallaman ama kicharinankupaq.
Sapa kutim kay textowan qawachinku samana punchawqa inti chinkaykuy tiempopi qallarisqanmanta.
Ichaqa, kikin qillqasqapim nin:
manaraq samana p'unchaw chayamuchkaptin
Nehemíasqa samana p’unchay manaraq chayamushaptin, tutayaqta qhawaspa punkukunata ñawpaqmantaraq wisq’arqan. Kayqa qhatuqkuna tutapi llaqtaman imakunatapas apamuspa qatiq samana p’unchaypi mana qhatunankupaq hark’akuy hina entiendekunman.
Chayrayku:
Ch’isiyaq punkukunata wisq’ay ≠ prueba kikin tutayay sábado p’unchay qallariy kasqanmanta
Chay pasajeqa tupanmi inti chinkaykuy qallariymanta t’ikraywan, ichaqa manan sapallanmantaqa pruebanchu inti chinkaykuy p’unchaypa linderon kasqanmanta.
6. Señor Jesuspa p’ampasqa kasqan tiempon huk importante tapukuyta hatarichin
Señor Jesuspa p’ampasqa kaynin: Wakichiy p’unchay ch’isiyay, samana p’unchay qayllaykamuy
Marcos 15:42 textopin nin:
“Ch’isiyaykuqtin, Wakichikuy P’unchay kasqanrayku, chaymi sábado p’unchay ñawpaq p’unchay...”
Kay versiculopi tiempopa qatiqninpiqa allintam qawana.
Chay qillqasqaqa sut’itan nin:
ch’isiña chayamusqaña
chaywanpas chay kikin pachatan kunankamapas sutichanku:
“Wakichisqa P’unchay, chaymi samana p’unchay ñawpaq p’unchay.”
Huk rimaypiqa, willakuypa aswan natural leesqanman hinaqa, ch’isiyaqmi chayamusqaña, ichaqa Wakichiy P’unchayraqmi karqan, sábado p’unchaypas manaraqmi qallarisqachu.
Chaymantam Arimatea llaqtayuq Joseqa Pilatoman rispan Señor Jesuspa cuerponta mañakurqa. Pilatoqa admirakurqanñan wañupusqanmanta, chaymi centurionta waqyaspa tapurqan unayñachu wañusqa kashan icha manachu chayta. Confirmacionta chaskisqan qhepallamanmi Pilatoqa ayataqa Joseman kacharirqan.
Huk serie ruwaykunataraqmi p’ampananku karqan. Joseqa necesitarqanmi:
sumaq linota rantiy → ayata uraykachiy → ayata wakichiy → linowan k’uyuy → qaqamanta kuchusqa aya p’ampanaman churay → yaykuna punkuman rumita t’oqyachiy
Juan 19:39–40 textopi astawan qelqan Nicodemoqa askha mirrawan aloeswan hamusqanmanta, kuskataq:
judiokunaq p’ampasqanku costumbreman hinan Jesuspa ayanta q’apaykunawan wakichirqanku.
Chayrayku, ch’isiyaykusqaña, Josetaq ñawpaqta Pilatoman rirqan ayamanta mañakunanpaq, Pilatoq centurionta tapusqanwan, aya kacharisqa kasqanwan, Josewan Nicodemowan hunt’asqa p’ampanankupaq wakichisqankuwan ima, ancha hatun tiempochá pasarqan.
Chay sucedesqanmanta willasqan qhepamanmi Lucas 23:54 nin:
“Chay p’unchayqa Wakichikuy p’unchaymi karqan, samana p’unchaytaq qayllaykamusharqan.”
Kay versiculoqa astawanraqmi reparanapaq.
“Asuykamuchkarqa” nispa tikrasqa griego verboqa ἐπέφωσκεν (epéphōsken),manta ἐπιφώσκω (epiphōskō). Chay simiqa tupanmi k’anchay rikhurimusqanwan, p’unchay k’anchariyta qallarisqanwan otaq achikyamusqanwan.
Chayrayku, chay simiq aswan allin yuyayninta qhawarispaqa, Lucaspa willakuyninqa huk importante tapukuytan hatarichin, chaymi investiganapaq hina:
¿Señor Jesusta p’ampayqa Wakichikuy P’unchay ch’isiyninpi qallarirqanchu, tutapi huk ratukama qatispa, tutamanta qayllaykamushaptin tukurqanchu, qanchis kaq samana p’unchay “achikyay” kashaqtin?
Chhayna kaqtinqa, cronológico nisqa secuenciaqa hukllachasqa kanman:
Wakichikuy P’unchaw p’unchaw k’anchaypi: Señor chakatasqa → Ch’isi chayamun, chaywanpas Wakichikuy P’unchaw nisparaqmi sutichanku → Joseqa aychata mañakun → Josewan Nicodemowanmi Señorq ayanta wakichinku p’ampanku → Samana p’unchaymi qayllaykamushan
Kay t’ikraytaqa tupachisunmanmi ñawpaqmantapacha qhawarisqankuwan, chaypin ninku sábado p’unchayqa viernes inti haykuy qhepallaman qallarirqan nispa.
Marcosqa sut’itan nin ch’isiña chayamushasqanmanta, chay tiempota “Wakichisqa P’unchay, sábado p’unchay ñawpaq p’unchay” nisparaq sutichakushaqtinku. Lucas, p’ampasqa kasqanmanta willasqan qhepamanmi, chaymantaqa k’anchaywan otaq achikyaywan tupaq verbota utilizan sábado p’unchay qayllaykamushasqanmanta willananpaq.
Arí, sábado p’unchay yupaymanta llapan tapukuytaqa manan griego simillapichu allichakunman ἐπέφωσκεν sapallan. Chay simita hukniray contextokunapi utilizasqankuta, primer siglopi judiokunaq p’unchayninkunata imayna yupasqankutapas qhawarinanchismi.
Chaywanpas kay iskay t’aqakunata kuska leeqtinkun huk tapukuyta hatarichin, chaytaqa manan pisipaqchu qhawarina:
Sichus viernes inti chinkaykuy qhepallamanña sábado p’unchay qallarirqanña chayqa, ¿imaraykutaq Marcos chay ch’isiña chayamusqanmanta rimasparaq chay horata “Wakichisqa p’unchay, sábado p’unchay ñawpaq p’unchay” nisparaq sutichan? Hinaspa, ¿imaraykutaq Lucas, p’ampasqanku tukukunanpaqña kashaqtin, k’anchaywan achikyaywan tupaq verbota utilizan sábado p’unchay qayllaykamusqanmanta?
Chhaynaqa, Señor Jesuspa p’ampasqa kasqanmanta willakuyqa allintan qhawarinanchis sábado p’unchay ch’isiyaqchus icha p’unchaychu qallarirqan chayta estudiaspa.
7. Mateo 28:1: “Samana p’unchay qhepata, Ñawpaq p’unchay achikyamunanpaq”, nispa.
Mateo 28:1 textopas ancha importanten.
Griego rimaypiqa chay tiempomantam willakun:
samana p'unchay qhepata, semana qallariy p'unchay achikyamushaqtin.
Aswan natural secuencia cronológica nisqaman hina:
Sábado tukusqa → Chawpi tutaqa paqarin linderonman chayan → Ñawpaq p’unchawmi achikyamun
Kayqa naturalmentem tupan punta kaq punchawqa pacha illarimuyta qallarisqanmanta entiendesqankuwan.
Tawantin Evangeliokunapin qelqasqa kashan chay warmikuna semanaq ñawpaq p’unchayninpi temprano aya p’ampanaman risqankuta.
Sábado p’unchayqa sábado p’unchay inti haykuyta hunt’asqata tukusqaña karqan chayqa, ¿imaraykun warmikuna mana kaq ratochu sábado ch’isi aya p’ampanaman rirqanku, ñawpaq p’unchay tempranokama suyanankumantaqa?
Huk runaqa allin yuyaywanmi kutichinman, mana imamanta manchakuy, tutayaq, k’anchay otaq huk allin yuyaykuykunan sut’inchanman tardasqankuta. Chayrayku, kay yuyayllaqa mana decidiqchu.
Ichaqa huk pasajekunawan kuska leespaqa ancha importanten kashan.
8. Juan 20:19: “Chay p’unchay, semanaq ñawpaq p’unchaynin, ch’isiyaq” .
Juan 20:19 textopin nin:
“Chaymanta, chay p’unchaylla ch’isiyaq, semanapi ñawpaq p’unchay kaspa...”
Qhepaman judiokunaq inti chinkaykuymanta inti haykuykama sistema nisqanman hinaqa, inti haykuy qhepata domingo ch’isiqa teóricamente iskay kaq p’unchaymanmi pertenecenmanña.
Chaywanpas Juanqa nillanraqmi:
“chay p’unchayllapitaq, semana qallariy p’unchaypi, ch’isiyaq”.
Kayqa qawachinraqmi Mosoq Testamentota qillqaq runaqa, punchawmanta qipaman huk ch’isiqa chay “p’unchaw” kaqlla kasqanmantaraq ninman.
Arí, wakin t’ikraqkunaqa “chay p’unchayllapin” entiendenku kawsarimpuy p’unchaymanta willakuy hinalla, manan calendario técnico nisqa definicionta hinachu.
Chayraykun kay pasajeqa aswan allinqa huk pruebakunawan kuska utilizay, manan sapallan prueba hinachu.
9. Mosoq Testamentopi t’aqakuna mayqenkunapichus “Qhipa p’unchay” hamun Ch’isiyaq otaq tutamanta
Mosoq Testamentopiqa askha rikch’aq willakuykunan kashan.
Marcos 11 textopin willan chay ch’isi chayamusqanta, chaymantataq riman “paqariq p’unchaymanta”.
Juan 6 textopin ñawpaqta willan ch’isiña chayamushasqanmanta, tutayaqña kashasqanmantawan, chay qhepallamanmi riman “paqariq p’unchaymanta”.
Hech.
Hech.
Kay willakuykunaqa manan llapantachu qhawarina fórmulas rígidas de calendario nisqa hina.
Chaywanpas rikuchinku:
ch’isipas tutatapas manan kikillanmantachu biblia qelqaqkuna qhawarirqanku paqarin p’unchay qallariy hina.
10. P’unchaw k’anchaymanta, paqarinmanta pacha qhawaymanta “Chunka Iskayniyuq Horas”.
Señor Jesusmi niran:
“¿Manachu p’unchaypi chunka iskayniyoq horas kan?”, nispa.
— Juan 11:9
Mosoq Testamentopiqa sapa kutillanmi riman kinsa kaq horamanta, soqta kaq horamanta, isqon kaq horamantawan.
Judiokunaq p’unchay k’anchayninta chunka iskayniyoq t’aqaman t’aqasqankuman hina.
kimsa kaq horaqa yaqa 9:00 a.m.;
soqta kaq hora yaqa chawpi p’unchay;
isqun kaq hora yaqa 3:00 p.m.
Kaymi qawachin ñawpaq pachakunapi ordinario punchaw yupayqa tutamanta utaq inti lluqsimuy muyuriqpi qallarisqanmanta.
Ichaqa huk importante distinción nisqatan waqaychana:
chunka iskayniyuq p’unchaw k’anchay pacha yupanapaq qallariy
y
iskay chunka tawayuq hora hunt’asqa p’unchawpa linderon
Chay iskayninkuqa manan kaqllapunichu kanku.
Chayraykun kay pruebakunaqa paqarinmanta hamut’anapaq ñawpaqmantaraq yanapawasunman, ichaqa manan sapallanqa utilizanachu sapa p’unchay 6:00 a.m.
Kunan punchawpi ruwaypaq qawarinapaqqa, yaqa 6:00–7:00 a.m. hora estándar localta frontera operativa hina servichikuyqa huk sistema constante nisqatam qunman, ichaqa sutillatam willakunan kayqa:
huk método práctico implementacionpaq, manan biblia kamachiychu especifica exactamente 6:00 a.m.
11. P’unchawpas Tutapas Sapa kuti kutimunku Tiemponkupi
Jeremías 33 textopin iskay importante rimaykuna kashan, Diospa churasqan ordenmanta, tuta p’unchay ima.
Jeremías 33:20 texton nin:
“Señorqa kaytan nin: Sichus p’unchaywan rimanakuyniyta, tutawan rimanakuyniytapas p’akiwaqchis, p’unchaypas tutapas tiempo churasqankupi mana chayamunankupaq…”
Jeremías 33:25 texton yapamanta rimashan:
Diospa rimanakuynin p’unchaywan p’unchaywan hinallataq hanaq pachaq kay pachaq churasqa ordenninwan.
Kay pasajekunapin tuta p’unchay willakun iskay sapaq ichaqa sapa kutilla kuti-kutirispa Diospa churasqa ordenninwan kamachisqa:
P’unchawqa churasqa pachanpi hamun → Tutaqa churasqa pachanpi hamun → P’unchawqa yapamanta kutimun
Chay kikin natural pariamientoqa sapa kutillanmi rikhurin bibliapa expresionninkunapi, chaypin willakun sapa kutilla tiempokuna:
kimsa punchaw kimsa tuta — 1 Samuel 30:12; Jonas 1:17; Mateo 12:40;
qanchis punchaw qanchis tuta — Job 2:13;
tawa chunka punchaw tawa chunka tuta — Génesis 7:4, 12; Éxodo 24:18; 34:28 nisqapi; Deuteronomio 9:9, 18; 1 Reyes 19:8; Mateo 4:2.
Kay rimaykunapiqa “p’unchaw” nisqa simiqa k’anchay pachata, “tuta” nisqataq tutayaq pachata. Kuskallan willakunku p’unchaypi tutapi mana hark’asqa qatiqninpi kasqanmanta.
Bibliapi kuti-kutirispa rikukuq patrón p’unchawkuna, tutakuna chayraykun kay qatiqninwan tupan:
P’unchaw k’anchay → Ch’isi → Tuta → P’unchaw k’anchay kutimuynin
Kay pruebaqa manan, sapallanmantaqa, sapa calendario p’unchaypa límite técnico exacto nisqataqa churanchu. Ichaqa rikuchinmi Bibliaqa sapa kutilla p’unchay k’anchayta, chay qhepaman tutatapas naturalmente tupaq periodokunata hina qhawarisqanmanta, hunt’asqa p’unchaykuna pasasqanmanta willaqtin.
Génesis 1wan kuska qhawarisqa kaqtin, imakunachus mana paqarinkamachu qhepakunanmanta kamachikuykunata, hinallataq huk pasajekuna kay estudiopi qhawarisqa, kay kuti-kutirispa tuta-p’unchay ruwayqa huk yanapayta qon investiganapaq sichus bibliapa secuencian entiendekunman p’unchay qatisqa tuta hina, qatiqnin ciclotaqmi reqsichikunman p’unchay k’anchay kutimuqtin.
12. Calendario nisqapi ch’aqwaykunaqa Iskay kaq Yupaychana Wasi Kamaypi Kasharanña
Ñawpa judiokunaq calendarionkunata estudiaspaqa yuyarinanchismi huk importante historiamanta:
Ñawpa Israel nacionqa manan huk mana cambiaq calendario nisqallatachu utilizarqan tukuy historianpi.
Jubileo libropas, 1 Enoc nisqapi rikukuq astronomía nisqa tradicionkunapas anchatan kallpachan intimanta 364 p’unchay calendario nisqapi.
364 p'unchawniyuq wataqa kayhinatapunim ruran:
52 hunt’asqa semanakuna.
Jubileos libropa 6 kaq capitulonpipas willakunmi: runakuna killata qhawaspa fechakunata tanteaptinkuqa, fiestakunapas samana p’unchaykunapas mana allinpi tarikunman.
Kaymi qawachin Iskay kaq Yupaychana Wasi pachakunapi judiokunapa llaqta ukupi calendariomanta hatun atipanakuykuna kasqanmanta.
Chayrayku, Jubileokunapi wakin pasajekuna inti chinkaykuy qhepaman mosoq p’unchay qallarisqan sistemata rikuchinman chaypas, manan kaywanqa inversamente utilizakunmanchu kayta:
“Kay pachaqa Moisespa ñawpaq pachanpunin karqan”, nispa.
Kikin Jubileokunaqa Iskay kaq Templo pachapi llamkaymi, chay pacha ukupi huk tradicion particularta qawachin.
13. Kunan tiempopi wakin judío yachaysapa runakunapas rimarqankun Israel runakunaq temprano paqarin p’unchaypa linderonmanta
Iskay chunka siglopi judiokunamanta askha importante yachaysapa runakunan kay tapukuyta t’aqwirirqanku.
Julian Morgenstern sutiyuq runam nisqa, ñawpaq Israel llaqtaqa huk kutinmi inti lloqsimuymanta otaq achikyaymanta qatiqnin inti lloqsimuy otaq achikyamunankama p’unchayta yupasqanmanta, inti chinkaykuymanta inti chinkaykuykama sistemaqa qhepamanmi wiñasqanmanta.
Jacob Z. Lauterbach sutiyuq runa chay hinallataqmi yuyaykurqan, nirqanmi manaraq qarqosqa kashaqtin Israel llaqtapi p’unchay yupayqa manan kaqllachu karqan qhepa rabíkunaq sistemanwan, wakin Templopi ruwaykunapas ñawpaq kamachikuytan waqaycharqan, chaypin tutaqa ñawpaq p’unchayta qatikurqan.
P. J. Umayuq rimarqataqmi sacrificio kamachikuykunawan, Génesispi hinaspa Mosoq Testamentopi pasajekunawan tutamanta punchawpa linderon kasqanmanta.
Kay estudiokunaqa manan pruebanchu kunan tiempopi yachaysapa runakuna huk simillaman chayasqankuta.
Ichaqa qawachinkum:
qallariy Israel llaqtaqa qallariypiqa paqarin p’unchaypa linderonta utilizanman karqan nisqankuqa manan kunan tiempopi inventollachu, manan yachaysapakunaq ñawpaqenpichu.
Chayqa huk cargo, chaymi formalmente propuesta hinaspa rimasqa estudio académico nisqapi.
14. Señorq ñak’ariynin hinallataq “Kimsa p’unchay” .
Tawantin Evangeliokunapin reqsichikun Señor Jesuspa chakatasqa p’unchayninta kay hinata:
Wakichiy P’unchaw.
Señorpas sapa kutillanmi willaran hatarinanmanta:
kimsa punchawpi.
Lucas 24:21 textopi, semana qallariy p’unchay tardeta, Emaús llaqtaman riq iskay discipulonkuna nirqanku:
“Kunan p’unchaymi kinsa p’unchayña chaykuna pasasqanmanta.”
Sichus cruzpi chakatayqa viernes p’unchaypi karqan chayqa:
Viernes = ñawpaq p’unchaw
Sábado = iskay kaq punchaw
Domingo = kimsa punchaw
Kayqa naturalmentem tupan “kimsa punchawpi hatarichisqa” nisqa rimaywan.
Chayraykun mana necesariochu jueves p’unchayman chakatasqa kasqankuta astakuna, “kimsa p’unchay kinsa tuta” nisqa simimanta cuentata qonallapaq.
15. “Kimsa P’unchaw Kimsa Tuta Pachamamapa Sunqunpi” Manan “Kimsa P’unchaw Kimsa Tuta P’ampasqa” niyta munanchu.
Mateo 12:40 texton nin:
“Chay hinatan Runaq Churinpas kinsa p’unchay kinsa tuta kay pachaq sonqonpi kanqa.”
Chay rimayqa kaymi:
“kay pachaq sonqonpi”
aswanpas “allpa ukupi aya p’ampana ukhupi” niq comun simikunawan.
Getsemaní llaqtapi Señor Dios hap'isqa kashaqtinmi nirqan:
“Kaymi horayki, tutayaqpa atiyninpas.”
— Lucas 22:53
Chayraykun huk espiritual t’ikrayqa kanman, jueves tuta hap’isqa kasqanmantapachan Señorqa haykusqaña kay pachaq atiyninkunaman, “laqhayaq atiyninmanwan” kamachisqa kasqan pachaman.
Shinami:
Jueves tuta
Viernes punchawpi
Viernes tutamanta
Sábado punchawpi
Sábado tutamanta
Domingo tutamanta achikyashaqtin
kayhinata yupasqa kanman:
kimsa tuta, kimsa punchaw pacha
Señorraq kashaqtin:
viernes p’unchaypi chakatasqa, kinsa kaq p’unchaypi, domingo p’unchaypi, kawsarichisqa.
Kay t’ikrayqa saqenmi “kimsa p’unchay kinsa tuta” hinallataq “kimsa p’unchaypi hatarichisqa” cheqaq kanankupaq, mana cambiaspa Evangeliopi chakatasqa p’unchaypa sutinta Wakichiy P’unchay nispa.
16. Qanchis Chunka Iskayniyuq Atikuq Huñunakuykunamanta Tupanachiy Marco
Sichus kay variablekuna hukniray huñusqakunapi churasqa kanku:
huk p’unchaw qatipanchu icha manachu a tuta–p’unchaw otaq p’unchaw–tuta secuencia;
Señor semanapi tawa kaq, phisqa kaq, soqta kaq p’unchaypi ñak’arirqanchu;
Qanchis kaq p’unchay tutapi, qanchis kaq p’unchay p’unchaypi, ñawpaq p’unchay tutapi otaq ñawpaq p’unchay p’unchaypichu hatarirqan;
hinaspapas “kimsa p’unchay kinsa tuta” p’ampasqamanta, wañuymanta otaq hap’isqamanta yupasqa kasqanmanta;
chaymantaqa llapan teórico nisqa huñusqakunaqa kaymi:
2 × 3 × 4 × 3 = 72 atiykuna.
Chaymantataq kay atiykunata pruebaman churakunman tawa qelqakunaq nisqanman hina:
Señortaq kinsa p'unchaypi kawsarimpurqan;
Payqa kimsa p’unchaw kimsa tutam kay pachapa sunqunpi karqa;
ñawpaq p’unchay tardetaqa kinsa p’unchay nisparaq suticharqanku;
chakatasqa p’unchaw ch’isiqa Wakichikuy P’unchaw nisparaq sutichaqku.
Kay marcoqa tupanachiy yanapakuymi, manam yupay yachaymanta pruebachu, imaraykuchus variables nisqakuna interpretativos kanku, manataqmi necesariamente independienteschu kanku. Kaypi qawarisqa suposicionkuna ukupim, tawantin condicionkunata aswan kuskachasqa hina rikuriq huñunakuyqa:
Huk p’unchayqa p’unchawmanta qallarikun; Señorqa jueves tuta hap’isqa karqa; viernes p’unchaypi ñak’arirqan; domingo tutamanta temprano hatarirqan; “kimsa p’unchaw kinsa tuta” nisqataq Pay jueves tuta tutayaq atiypa kamachiyninman haykusqanmanta pacha yupakun.
Kay ruwayqa tupanmi ñawpaq pasajekunamanta tukupaykunawan.
17. Tukuchina
Génesis, Moisespa Kamachikuynin, historiamanta librokuna, Evangeliokuna, huk Mosoq Testamentomanta willakuykuna, Iskay kaq Yupaychana Wasipi qelqakuna, ñawpaq judiokunaq calendario yupayninmanta estudiokuna kuska qhawariqtinkuqa, huk tukukuymi lloqsimun, chaytan allinta qhawarina:
Bibliapiqa manan kanchu ima versiculopas sut’ita niq: “Sapa semana samana p’unchaytaqa sapa kutillanmi ruwakunan viernes inti haykuymanta sábado inti haykuykama”, nispa.
Aswanpas askha pasajekunan rikuchin imaynatan:
paqarinmi apamun mosoq punchaw qallariypa ima ninan kasqanmanta; p’unchaw k’anchayta qatin ch’isi, tuta, chaymantataq paqarin; soqta kaq p’unchay tutata pasaqtintaq, paqarin p’unchayta “kunan p’unchay, sábado p’unchay” nispa sutichanku; wakin Mosoq Testamentomanta willakuykunapipas, huk ch’isiqa ñawpaq p’unchaywanmi tupachisqaraq kashan.
Levítico 23pa “ch’isimanta ch’isikama” Hucha Pampachay P’unchayta waqaychanapaq kamachikuyninqa, chay ch’uya p’unchaypaq sapallan kamachikuymi; mana aswan pruebakuna kaqtinqa, manan kikillanmanta llapan p’unchaykunapa lindero fórmula hina sapa semanapi samana p’unchaypaq qhawarikunancho.
Chayraykun razonablemente yuyaykukunman:
Qanchis kaq p’unchay sábado p’unchayqa allintan entiendesunman qanchis kaq p’unchayta hunt’asqanmanta, sábado p’unchay qallariymantapacha, sábado ch’isi tutakama, domingo p’unchay qallarinankama.
Kunan pacha ruwaypi ruwaypi, inti lluqsimuy pachakuna pachaman hina, latitudman hina hukniray kasqanrayku, wakin suyukunapi mana normal inti lluqsimuy utaq inti yaykuy pachakuna kasqanrayku, yaqa 6:00–7:00 a.m. llaqtapi hora estándar nisqapi imaynan huk límite práctico nisqapas consistenciata qonman.
Ichaqa manan iskay kinsa minutollapichu nitaq iskay kinsa segundollapichu discutiy aswan importanteqa, aswanpas reparaymi:
samana p'unchawqa Diospa saminchasqan qanchis kaq p'unchawmi.
Viernes p’unchayqa Wakichikuy P’unchaymi, chaypin iñiqkuna cuerponkupipas espiritunkupipas preparakunku samana p’unchayta chaskinankupaq. Qanchis kaq p’unchaypa p’unchaw k’anchaynin qallariymanta qatiq p’unchaypa p’unchaw k’anchaynin qallariykama, Diospa kamasqanta hinaspa qispichiyninta yuyarinku, graciawan qosqan samaywan kusikunku, hamuq wiñay samaytapas suyakunku.
“Sichus chakiykita t’aqanki sábado p’unchaymanta, ch’uya p’unchayniypi kusikuyniykita ruwaymanta, hinaspataq samana p’unchayta kusikuypaq, Diospa ch’uya p’unchayninwan sutichanki, hinaspataq payta hatunchanki, mana munasqaykita ruwaspa, manataq kusikuyniykita tarispa, nitaq kikiykiq simiykita rimaspa chayqa, Dioswanmi kusikunki, paytaq kay pachaq alto cheqasninkunaman sillaykuchisunki, hinaspan mikhuchisunki taytayki Jacobpa herencian, Diospa siminmi chayta rimarqan”, nispa.
— Isaias 58:13-14
| |
