Panagadal iti Biblikal a Panagkuenta iti Oras ti Sabbath
—
Kaano a Pudno a Mangrugi ti Sabbath?
Ti Aldaw a Panaginana isu ti maikapito nga aldaw a binendisionan ken santipikar ti Dios. Saan a tungpalen dagiti namati ti Sabbath tapno makagun-odda iti pannakaisalakan.
Imbes ketdi, iti sidong ti parabur, laglagipenda dagiti naindaklan nga aramid ti Dios a panamarsua ken panangsubbot ket segseggaanda ti agnanayon a panaginana nga umay.
Ita, adda sumagmamano a nagduduma a panangmatmat maipapan no kaano a mangrugi ken agpatingga ti Sabbath.
Dadduma ti mangsurot iti naud-udi a tradision dagiti Judio ken mangrambak iti Sabbath manipud iti ilelennek ti init iti Biernes agingga iti ilelennek ti init iti Sabado.
Karkuloen ti dadduma sigun iti lokal nga oras ti ilelennek ti init wenno ti panagparang dagiti bituen.
Dadduma ti mangsurot iti moderno a sibil a kalendario ket usarenda ti tengnga ti rabii kas beddeng ti aldaw, kayatna a sawen, ti punto a mangbingay iti maysa nga aldaw ken ti sumaganad.
Dadduma, a naibatay iti nadumaduma a paset ti Biblia, patienda a ti naan-anay nga aldaw mangrugi iti aldaw, agtultuloy agingga iti rabii ken rabii, ken agpatingga no mangrugi ti sumaganad nga aldaw.
Sigun iti daytoy a pannakaawat, mangrugi ti maikapito nga aldaw a Sabbath iti lawag ti aldaw ti Sabado ken agpatingga inton mangrugi ti lawag ti aldaw ti Domingo.
Sukimaten daytoy a panagadal no daytoy maudi a panangmatmat ket addaan iti suporta ti Biblia ken historikal.
1. Kasano a Nabukel ti “Aldaw” iti Genesis?
Inrekord ti Genesis 1:3–5:
Kinuna ti Dios, “Adda koma lawag,” ket adda lawag. Nakita ti Dios a nasayaat ti lawag, ket biningay ti Dios ti lawag manipud iti sipnget. Inawagan ti Dios ti lawag iti Aldaw, ken ti sipnget inawaganna iti Rabii. Ket adda rabii, ket adda bigat, ti umuna nga aldaw.
Gagangay a maipagarup a gapu ta kuna ti teksto, “adda rabii, ket adda agsapa,” masapul ngarud a mangrugi ti maysa nga aldaw iti rabii.
Nupay kasta, ti naannad a panangbasa iti panagsasaruno ti umuna nga aldaw iti Genesis ipalubosna ti sabali pay a posibilidad.
Idi rugi ti panamarsua, awan ti porma ken kinaawan ti daga, ken sipnget adda iti rabaw ti nauneg. Adda idin ti sipnget, ngem saan pay a nagparang ti lawag a pinarsua ken inlasin ti Dios. Kinuna ti Dios, “Adda koma lawag,” ket kalpasanna laeng nga adda lawag. Kalpasanna, insina ti Dios ti lawag manipud iti sipnget, nga inawaganna ti lawag nga “Aldaw” ken ti sipnget iti “Rabii.”
Gapuna, ti aktual a panagsasaruno ti umuna nga aldaw ket mabalin a maawatan a kas:
Umuna a sipnget → Parsuaen ti Dios ti lawag → Aldaw → Malem → Rabii → Agsapa → Umuna nga aldaw a nakompleto
Saan nga eksakto a kapada daytoy ti panangibaga a nangrugi ti aldaw a mismo iti rabii.
Ti “malem” ket isu ti panagbalbaliw a ti lawag ti aldaw ket agngudo ken mangrugi ti rabii, idinto a ti “agsapa” ket isu ti panagbalbaliw a babaen daytoy ket agpatingga ti rabii ken mangrugi manen ti lawag ti aldaw.
Ngarud, ti sasao:
“Adda rabii, ket adda bigat, ti umuna nga aldaw”
mabalin met a maawatan a kaipapananna a ti naan-anay nga aldaw ti panamarsua ket limmasat iti lawag ti aldaw, rabii, ken rabii agingga a dimteng ti agsapa. Iti dayta a punto nalpasen ti umuna nga aldaw ket nangrugin ti sumaganad nga aldaw.
Manipud maikadua nga aldaw, mabalin ngarud a mairepresentar ti maysa nga aldaw kas:
Lawag ti aldaw → Malem → Rabii → Agsapa
Kayatna a sawen, mangrugi ti aldaw iti agsapa iti aglawlaw ti lawag ti aldaw ken agpatingga iti sumaganad nga agsapa.
Saan laeng a moderno nga ideya daytoy nga interpretasion. Inkalintegan ti dadduma a Judio ken eskolar ti Biblia a mabalin nga orihinal nga inusar ti nagkauna nga Israel ti pamay-an ti panagkuenta iti aldaw manipud agsapa agingga iti agsapa.
2. Ti Aldaw ti Pannubbot: Ti kadi “Malem agingga iti Rabii” ket Sapasap a Panagkuenta iti Maysa nga Aldaw, wenno Naisangsangayan a Panagrambak?
Kuna ti Levitico 23:27:
Iti maikasangapulo nga aldaw daytoy maikapito a bulan addanto Aldaw ti Pannubbot.
Kaskasdi nga ited ti Levitico 23:32 ti naisangsangayan a bilin:
Manipud iti malem ti maikasiam nga aldaw ti bulan agingga iti sumaruno a malem, masapul a salimetmetanyo ti sabbath-yo.
Daytoy ket maysa a napateg unay a paset.
No ti “malem ti maikasiam” ket dati a pangrugian ti maikasangapulo nga aldaw, apay nga awagan pay laeng dayta ti teksto:
ti malem ti maikasiam nga aldaw
imbes a “ti rabii ti maikasangapulo nga aldaw”?
Ti sabali pay a posible a pannakaawat ket nagtalinaed iti agsapa ti gagangay a beddeng ti petsa, bayat a ti naisangsangayan a panagayunar ken panagpakumbaba iti bagi a kasapulan para iti Aldaw ti Pannubbot ket nangrugi a nasapa—iti malem ti maikasiam—ken nagtultuloy agingga iti malem ti maikasangapulo.
Gapuna:
Aldaw ti maika-9 → Malem ti maika-9 [mangrugi ti panagayuno] → Aldaw ti maika-10 [Aldaw ti Pannubbot] → Malem ti maika-10 [agleppas ti panagayuno].
Sigun iti daytoy a pannakaawat, ti “malem agingga iti rabii” depinarenna:
ti naisangsangayan a panawen ti panangrambak para iti Aldaw ti Pannubbot
imbes a nasken a mangikeddeng:
ti beddeng ti aldaw para iti tunggal aldaw
Napateg daytoy a pannakaiduma.
Saan nga ibaga ti Biblia:
“Masapul a marambakan ti tunggal Sabbath manipud iti rabii agingga iti rabii.”
Ti Levitico 23:32 ket espesipiko a maipapan iti Aldaw ti Pannubbot, nga adda met ti naisangsangayan a bilin a panagpakumbaba iti bagi.
Gapuna, ti panangpalawa iti daytoy a bersikulo iti sapasap a pagannurotan para iti linawas a Sabbath ket agkasapulan iti kanayonan a suporta ti Biblia.
3. Ti Relasion ti “Dayta nga Aldaw” ken “Agsapa” .
Nangnangruna a nakadkadlaw ti sumagmamano a paset ti Linteg ni Moises.
Kuna ti Levitico 7:15 a masapul a kanen ti karne ti daton a panagyaman iti aldaw a pannakaidaton ken saan a mabaybay-an agingga iti agsapa.
Kuna manen ti Levitico 22:30:
Makanto daytoy iti isu met laeng nga aldaw; awanto ti baybay-am agingga iti agsapa.
Kasta met nga ibilin ti Deuteronomio 21:23:
Saanto nga agtalinaed ti bangkayna iti intero a rabii iti kayo, ngem sigurado nga itabonmo isuna iti dayta nga aldaw.
Dagitoy a paset natural nga idatagda ti panagsasaruno:
Dayta nga aldaw → Malem → Rabii → Agsapa
Ipamatmatda a ti rabii ken rabii ket kukua pay laeng ti “dayta nga aldaw,” idinto ta ti iyaay ti agsapa ti pangrugian ti sumaganad nga aldaw.
Gapuna, mabalin a kanen ti daton bayat ti rabii ken rabii iti dayta met la nga aldaw, ngem saan a mabalin nga agtalinaed agingga iti agsapa. Daytoy a sasao ket maitunos iti panagandar ti agsapa kas ti beddeng iti labesna a saanen nga agaplikar ti kalikagum maipapan iti “dayta nga aldaw.”
Daytoy a sasao ket ad-adda a direkta a mangsuporta iti pannakaawat a ti maysa nga aldaw ket mangrugi iti agsapa idi aglawag, agtultuloy iti malem ken rabii, ken agpatingga iti agsapa.
Iti kabassitan, isingasing dagitoy a paset a ti agsapa ket mabalin nga agtignay kas a beddeng ti aldaw, ti punto a mangbingay iti nagbaetan ti maysa nga aldaw ken ti sumaganad.
4. Exodo 16, ti Manna, ken ti Umuna a Nairekord a Pannakarambak ti Sabbath
Ti Exodo 16 ket maysa kadagiti kapatgan a paset para iti panangadal iti tiempo ti Sabbath.
Rummuar dagiti tattao iti tunggal agsapa tapno agurnong iti manna. Iti maikanem nga aldaw, mamindua ti naurnongda.
Imbaga ni Moises kadakuada:
Inton bigat ket panaginana ti Sabbath, maysa a nasantuan a Sabbath para iti Apo.
Indulin dagiti tattao ti taraon:
agingga iti agsapa.
Kalpasanna, iti agsapa, kinuna ni Moises:
Kanem dayta ita nga aldaw, ta ita nga aldaw ket Aldaw a Panaginana iti Apo.
Ipresentar ti salaysay ti sumaganad a panagsasaruno:
Maika-6 nga aldaw: urnongen ti doble a paset → Aglabas ti rabii → Agsapa → “Ita nga aldaw” ti Sabbath
Daytoy ti maysa kadagiti kangrunaan a paset a ti Dios, babaen ken Moises, pormal a mangisuro iti Israel no kasano a salimetmetan ti Sabbath.
Mapaliiw a ti paset saanna nga inrekord ti panangipakaammo ni Moises iti ilelennek ti init iti maikanem nga aldaw:
“Nangrugi itan ti Aldaw a Panaginana.”
Imbes ketdi, iti sumaganad nga agsapa, ti maikapito nga aldaw ket nailadawan a kas:
“Ita nga aldaw ti Sabbath.”
Maitunos daytoy iti, ken mabalin a mangted iti suporta iti, panagkuenta a naibatay iti agsapa, nupay saan a dayta a mismo ti mangikeddeng iti eksakto a pangrugian ti Sabbath.
5. Ti Panangserra ni Nehemias kadagiti Ruangan Saanna a Paneknekan a Nangrugi ti Sabbath idi ilelennek ti Init
Nailanad ti Nehemias 13:19 :
Idi nangrugin a sumipnget dagiti ruangan ti Jerusalem sakbay ti Aldaw a Panaginana, imbilinko a mairikep dagiti ruangan ken naibilin a saanda a malukatan agingga kalpasan ti Aldaw a Panaginana.
Masansan a mausar daytoy a paset a mangpaneknek a nangrugi ti Sabbath iti ilelennek ti init.
Nupay kasta, kuna ti teksto a mismo:
sakbay ti Aldaw a Panaginana
Nasaksakbay nga inrikep ni Nehemias dagiti ruangan bayat ti panagsipnget sakbay ti Sabbath. Natural a maawatan daytoy kas panglapped tapno saan a makaiyeg dagiti komersiante kadagiti tagilako iti siudad bayat ti rabii tapno agtagilakoda iti sumaganad nga aldaw ti Sabbath.
No kasta ngarud:
Ti panangserra kadagiti ruangan iti sumipnget ≠ pammaneknek a ti sipnget a mismo ti pangrugian ti Sabbath
Ti paset ket maitunos iti interpretasion a mangrugi iti ilelennek ti init, ngem dina paneknekan a bukodna a ti ilelennek ti init ti beddeng ti aldaw.
6. Ti Panawen ti Pannakaitabon ni Apo Jesus Mangpataud iti Napateg a Saludsod
Ti Pannakaitabon ni Apo Jesus: Malem iti Aldaw ti Panagsagana ken ti Yaasideg ti Aldaw a Panaginana
Inrekord ti Marcos 15:42:
“Idi dimteng ti rabii, gapu ta Aldaw ti Panagsagana, kayatna a sawen, ti aldaw sakbay ti Sabbath...”
Maikari iti naannad nga atension ti panagsasaruno ti panawen iti daytoy a bersikulo.
Silalawag nga ibaga ti teksto a:
dimtengen ti rabii
kaskasdi ti isu met laeng a panawen ket maawagan pay laeng iti:
“ti Aldaw ti Panagsagana, kayatna a sawen, ti aldaw sakbay ti Sabbath.”
Iti sabali a pannao, sigun iti natural unay a pannakabasa ti salaysay, dimtengen ti rabii, ngem Aldaw latta ti Panagsagana, ket saan pay a nangrugi ti Sabbath.
Kalpasanna, napan ni Jose a taga-Arimatea ken ni Pilato ket kiniddawna ti bangkay ni Apo Jesus. Nasdaaw ni Pilato nga Isu ket natayen, isu nga inayabanna ti senturion ket dinamagna no Isu ket natayen iti sumagmamano a panawen. Kalpasan laeng a naawat ni Pilato ti pammatalged, inruarna ti bangkay ken ni Jose.
Masapul pay laeng a masurot ti agsasaruno a pamay-an ti pannakaitabon. Kasapulan ni Jose a:
gumatang iti napino a lino → ibaba ti bangkay → isagana ti bangkay → baluten iti lienso → ikabil iti tanem a naputed iti bato → itukkol ti bato iti pagserkan
Ad-adda pay nga inrekord ti Juan 19:39–40 nga immay ni Nicodemo nga addaan iti dakkel a kaadu ti mirra ken aloe, ket no sangsangkamaysa dagitoy:
insaganana ti bangkay ni Jesus agraman dagiti rekado a maitunos iti kaugalian dagiti Judio iti panagitabon.
Ngarud, manipud idi tiempo a dimtengen ti rabii ken immuna a napan ni Jose ken Pilato tapno kiddawenna ti bangkay, babaen ti panagsaludsod ni Pilato iti senturion, ti pannakawayawaya ti bangkay, ken ti naan-anay a panagsagana iti pannakaitabon nga inaramid da Jose ken Nicodemo, sigurado a naglabas ti maysa a naisangsangayan a kaadu ti panawen.
Kalpasan ti panangdeskribirna kadagitoy a pasamak, kuna ti Lucas 23:54:
“Dayta nga aldaw ti Panagsagana, ket umas-asideg ti Aldaw a Panaginana.”
Nangnangruna a nakadkadlaw daytoy a bersikulo.
Ti Griego a berbo a naipatarus nga “umas-asideg” ket ἐπέφωσκεν (epéphōsken), manipud ἐπιφώσκω (epiphōskō). Ti sao ket nainaig iti panagparang ti lawag, mangrugi nga agsilnag ti aldaw, wenno umas-asideg ti parbangon.
Gapuna, no mausig ti kangrunaan a kaipapanan ti sao, mangpataud ti salaysay ni Lucas iti napateg a saludsod a maikari a mausig:
Nangrugi kadi ti pannakaitabon ti Apo Jesus iti malem ti Aldaw ti Panagsagana, nagtultuloy iti sumagmamano a tiempo iti rabii, ken nagleppas idi umas-asideg ti agsapa, bayat a dandanin “agsapa” ti maikapito nga aldaw a Sabbath?
No kasta, agtutunos koma ti panagsasaruno ti kronolohikal:
Aldaw ti Panagsagana iti lawag ti aldaw: nailansa ti Apo → Dumteng ti rabii, kaskasdi a maawagan pay laeng iti Aldaw ti Panagsagana → Kiddawen ni Jose ti bangkay → Agsagana ken itabon da Jose ken Nicodemo ti bagi ti Apo → Umasideg ti Sabbath
Maikari daytoy nga interpretasion a maidilig iti tradisional a panangmatmat a nangrugi a dagus ti Sabbath iti ilelennek ti init iti Biernes.
Silalawag nga ibaga ni Marcos a dimtengen dayta a rabii bayat a naawagan pay laeng ti periodo “ti Aldaw ti Panagsagana, ti aldaw sakbay ti Sabbath.” Kalpasanna, inusar ni Lucas ti berbo a nainaig iti lawag wenno parbangon tapno iladawan ti Sabbath nga umas-asideg.
Siempre, ti intero a saludsod maipapan iti panagkuenta iti Sabbath ket saan a masolbar babaen ti maymaysa a Griego a sao ἐπέφωσκεν agmay-maysa. Masapul met a mausig ti pannakausar ti sao iti nagduduma a konteksto ken dagiti pamay-an ti panangkuenta kadagiti aldaw kadagiti Judio idi umuna a siglo.
Nupay kasta, no aggigiddan a mabasa dagitoy dua a paset, mangpataudda iti saludsod a saan koma a nalag-an a mailaksid:
No nangrugin a dagus ti Sabbath kalpasan ti ilelennek ti init iti Biernes, apay nga awagan pay laeng ni Marcos, kalpasan ti panangibagana a dimteng dayta a rabii, ti oras “ti Aldaw ti Panagsagana, ti aldaw sakbay ti Sabbath”? Ket apay nga inusar ni Lucas, idi dandanin malpas ti pannakaitabon, ti berbo a nainaig iti lawag ken parbangon a mangiladawan iti yaasideg ti Sabbath?
Gapuna, maikari a napasnek a usigen ti salaysay maipapan iti pannakaitabon ni Apo Jesus iti panagadal no nangrugi ti Sabbath iti rabii wenno iti lawag ti aldaw.
7. Mateo 28:1 : “Kalpasan ti Sabbath, Iti Aldaw ti Umuna nga Aldaw” .
Ti Mateo 28:1 ket sabali pay a napateg unay a paset.
Ti Griego a sasao deskribirenna ti panawen kas:
kalpasan ti Aldaw a Panaginana, bayat ti panagraniag iti umuna nga aldaw ti lawas.
Sigun iti kaaduan a natural a kronolohikal a panagsasaruno:
Nalpas ti Sabbath → Ti nagbaetan a rabii ket makadanon iti beddengna iti agsapa → Agsapa ti umuna nga aldaw
Natural a maibagay daytoy iti pannakaawat a mangrugi ti umuna nga aldaw iti parbangon.
Nailanad amin nga uppat nga Ebanghelio a nasapa a napan dagiti babbai iti tanem iti umuna nga aldaw ti lawas.
No naan-anay a nagpatingga ti Sabbath iti ilelennek ti init iti Sabado, apay a saan a dagus a napan dagiti babbai iti tanem iti malem ti Sabado imbes nga agurayda agingga iti nasapa iti umuna nga aldaw?
Mabalin a nainkalintegan a sungbatan ti maysa a ti kinatalged, sipnget, silaw, wenno dadduma pay a praktikal a konsiderasion ti makailawlawag iti pannakataktak. Gapuna, daytoy laeng a punto ti saan a makaikeddeng.
Nupay kasta, no mabasa agraman dagiti dadduma a paset, agtalinaed a napateg dayta.
8. Juan 20:19: “Dayta met laeng nga Aldaw, ti Umuna nga Aldaw ti Lawas, iti Malem” .
Inrekord ti Juan 20:19:
“Kalpasanna, iti isu met laeng nga aldaw iti rabii, gapu ta umuna nga aldaw ti lawas...”
Sigun iti naud-udi a sistema dagiti Judio a panaglinong ti init agingga iti ilelennek ti init, ti malem ti Domingo kalpasan ti ilelennek ti init ket teoretikal a kukuadan ti maikadua nga aldaw.
Kaskasdi kuna latta ni Juan:
“iti dayta met la nga aldaw, ti umuna nga aldaw ti lawas, iti malem.”
Daytoy uray la ipakitana a ti maysa a mannurat iti Baro a Tulag mabalinna nga iladawan ti maysa a rabii a sumaruno iti aldaw kas kukua pay laeng ti isu met laeng nga “aldaw.”
Siempre, maawatan ti dadduma nga agipatarus ti “dayta met laeng nga aldaw” kas panangtukoy laeng iti salaysay iti aldaw ti panagungar imbes a kas teknikal a depinasion ti kalendario.
Gapuna, daytoy a paset ket kasayaatan a mausar agraman ti dadduma nga ebidensia imbes a kas kakaisuna a pammaneknek.
9. Dagiti Paset ti Baro a Tulag a Umay ti “Ti Sumaganad nga Aldaw” Kalpasan ti Malem wenno Rabii
Naglaon ti Baro a Tulag iti sumagmamano nga umasping a padron ti salaysay.
Irekord ti Marcos 11 a dimtengen dayta a rabii, ket kalpasanna pagsasaritaanna ti “kabigatanna.”
Umuna nga ibaga ti Juan 6 a dimtengen dayta a rabii ken nasipngeten, ket kalpasanna laeng pagsasaritaanna ti “kabigatanna.”
Inrekord ti Aramid 4 a gapu ta malem idin, natengngel dagiti apostol agingga iti “kabigatanna.”
Deskribiren ti Aramid 23 ti pannakaikuyog ni Pablo bayat ti rabii, ket kalpasanna tuktukoyenna ti “kabigatanna nga aldaw.”
Dagitoy a salaysay ket saan koma a matrato amin kas nainget a pormula ti kalendario.
Nupay kasta, ipakitada a:
ti rabii ken rabii ket saan a nasken nga automatiko a tinaming dagiti mannurat ti Biblia kas pangrugian ti sumaganad nga aldaw.
10. Ti “Sangapulo ket Dua nga Oras” ti Panag-oras a Naibatay iti Aldaw ken Agsapa
Kinuna ni Apo Jesus:
“Saan kadi a sangapulo ket dua nga oras iti aldaw?”
— Juan 11:9
Masansan a tuktukoyen ti Baro a Tulag ti maikatlo nga oras, maikanem nga oras, ken maikasiam nga oras.
Iti sidong ti sistema dagiti Judio a mangbingay iti lawag ti aldaw iti sangapulo ket dua a paset:
ti maikatlo nga oras ket agarup 9:00 t.b.;
ti maikanem nga oras agarup tengnga ti aldaw;
ti maikasiam nga oras agarup 3:00 t.m.
Ipakita daytoy a nangrugi ti gagangay a panagkuenta iti aldaw iti nagkauna a lubong iti agarup agsapa wenno ilelennek ti init.
Nupay kasta, masapul a mataginayon ti napateg a panaglalasin iti nagbaetan ti:
ti pangrugian a punto ti panagbilang iti sangapulo ket dua nga oras ti lawag ti aldaw
ken
ti beddeng ti aldaw ti kompleto a duapulo ket uppat nga oras nga aldaw ti kalendario
Saan a nasken nga agpapada dagitoy a dua.
Gapuna, daytoy nga ebidensia ket mabalin a mangipaay iti suporta iti likudan para iti pannakaawat a naibatay iti agsapa, ngem saan koma nga usaren a bukodna a mangpaneknek a masapul a mangrugi ti tunggal aldaw iti eksakto nga alas 6:00 t.b.
Para iti praktikal a panagrambak ita nga aldaw, ti panangusar iti agarup 6:00–7:00 a.m. ti lokal a pagalagadan nga oras kas maysa a beddeng ti panagpataray ket mabalin a mangipaay iti agtultuloy a sistema, ngem nalawag koma a maibaga a daytoy ket:
praktikal a pamay-an ti pannakaipatungpal, saan a bilin ti Biblia a mangibaga iti eksakto nga alas 6:00 t.b.
11. Aldaw ken Rabii Agtultuloy nga Agsubli iti Naituding nga Orasda
Naglaon ti Jeremias 33 iti dua a napateg a sasao maipapan iti nadiosan a naipasdek nga urnos ti aldaw ken rabii.
Kuna ti Jeremias 33:20 .
“Kastoy ti kuna ti Apo: No mabalinyo a labsingen ti tulagko iti aldaw ken ti tulagko iti rabii, tapno saan nga umay ti aldaw ken rabii iti naituding nga orasda...”
Tukoyen manen ti Jeremias 33:25 ti:
Tulag ti Dios iti aldaw ken rabii ken ti naikeddeng nga urnos ti langit ken daga.
Dagitoy a paset iladawanda ti aldaw ken rabii kas dua a naiduma ngem regular nga agsublisubli a panawen nga iturturayan ti naipasdek nga urnos ti Dios:
Umay ti aldaw iti naituding nga orasna → Dumteng ti rabii iti naituding nga orasna → Agsubli manen ti aldaw
Maulit-ulit nga agparang ti isu met laeng a natural a panagparis kadagiti ebkas ti Biblia a mangiladawan kadagiti agtultuloy a panawen:
tallo nga aldaw ken tallo a rabii — 1 Samuel 30:12; Jonas 1:17; Mateo 12:40;
pito nga aldaw ken pito a rabii — Job 2:13;
uppat a pulo nga aldaw ken uppat a pulo a rabii — Genesis 7:4, 12; Exodo 24:18; 34:28; Deuteronomio 9:9, 18; 1 Ar-ari 19:8; Mateo 4:2.
Kadagitoy nga ebkas, ti “aldaw” gagangay nga ipasimudaagna ti panawen ti lawag ken ti “rabii” ti panawen ti sipnget. Sangsangkamaysada a mangiladawan iti di masinga a panagsasaruno ti aldaw ken rabii.
Ti maulit-ulit a biblikal a padron ti aldaw ken rabii ket ngarud maitunos iti panagsasaruno:
Lawag ti aldaw → Malem → Rabii → Panagsubli ti lawag ti aldaw
Daytoy nga ebidensia ket saan, a bukodna, nga ipasdek ti eksakto a teknikal a beddeng ti tunggal petsa ti kalendario. Nupay kasta, ipakitana a maulit-ulit a tratuen ti Biblia ti lawag ti aldaw ken ti rabii a sumaruno iti dayta kas natural a katupag a periodo no deskribirenna ti panaglabas dagiti naan-anay nga aldaw.
No mausig agraman ti Genesis 1, dagiti linteg maipapan iti no ania ti masapul a saan nga agtalinaed agingga iti agsapa, ken dagiti dadduma pay a paset a nasukimaten iti daytoy a panagadal, daytoy nga agsublisubli nga aldaw ken rabii a padron ket mangipaay iti kanayonan a suporta iti panangusig no ti panagsasaruno ti biblia ket mabalin a maawatan a kas aldaw a sarunuen ti rabii, nga agbalin a mailasin ti sumaganad a siklo inton agsubli ti lawag ti aldaw.
12. Dagiti Panagsusupiat iti Kalendario nga Addadan Kabayatan ti Maikadua a Panawen ti Templo
Iti panangadal kadagiti nagkauna a kalendario dagiti Judio, masapul a laglagipen ti napateg a historikal a kinapudno:
Saan a nasken nga inusar ti nagkauna nga Israel ti maysa laeng a di agbaliwbaliw a sistema ti kalendario iti intero a pakasaritaanna.
Ti Libro dagiti Jubileo ken dagiti astronomikal a tradision a naiparangarang iti 1 Enoc ipaganetgetda unay ti 364-aldaw a kalendario ti init.
Ti 364-aldaw a tawen ket buklen ti eksakto:
52 a kompleto a lawas.
Pakdaaran pay ti Jubileo 6 a no ikeddeng dagiti tattao dagiti petsa sigun iti panagpaliiw iti bulan, mabalin a mariribukan dagiti piesta ken Sabbath.
Ipakita daytoy nga adda dagiti napateg a panagsusupiat iti kalendario iti uneg ti kagimongan dagiti Judio bayat ti panawen ti Maikadua a Templo.
Gapuna, uray no dadduma a paset kadagiti Jubileo iyanninawda ti sistema a nangrugian ti baro a petsa kalpasan ti ilelennek ti init, saan a mabalin nga usaren daytoy a baliktad a mangpaneknek a:
“Daytoy ti nasken nga orihinal a sistema ni Moises.”
Ti Jubileo a mismo ket maysa nga obra ti panawen ti Maikadua a Templo ken iyanninawna ti maysa a partikular a tradision iti uneg dayta a panawen.
13. Dadduma a Moderno nga Eskolar a Judio ti Inkalinteganda met ti Nasapa a Beddeng ti Aldaw ti Agsapa ti Israel
Sumagmamano a napateg nga eskolar a Judio idi maikaduapulo a siglo ti nangsukimat iti daytoy a saludsod.
Ni Julian Morgenstern ti nagsurat inrasonna a ti nasapa nga Israel ket naminsan a kuenta ti aldaw manipud ilelennek wenno parbangon agingga iti sumaganad a panagsilnag wenno panagraniag ti init, ken ti sistema ti ilelennek agingga iti ilelennek ti init timmaud idi agangay.
Jacob Z. Lauterbach, ken ni Jacob insingasingna ti umasping a panangmatmat, nga inkalinteganna a ti panagkuenta iti aldaw iti Israel sakbay ti pannakaidestiero ket saan a nasken a kapada ti naud-udi a sistema dagiti rabbi, ken ti dadduma nga aramid ti Templo ti nangtaginayon iti daan a prinsipio a ti rabii ket simmaruno iti immun-una nga aldaw.
P. J. Heawood, ken ni P. J. Heawood nagsaritaanda met ti posibilidad ti beddeng ti aldaw ti agsapa babaen kadagiti linteg ti sakripisio, Genesis, ken paset ti Baro a Tulag.
Dagitoy a panagadal dida paneknekan a ti moderno nga eskolarismo ket nakagteng iti agtutunos a konklusion.
Nupay kasta, ipakitada a:
ti panangmatmat a ti nasapa nga Israel mabalin nga orihinal nga inusarna ti beddeng ti aldaw ti agsapa ket saan laeng a moderno nga imbension nga awanan iti eskolar a pagarigan.
Daytat’ takder a pormal a naisingasing ken napagsasaritaan iti akademiko a panagadal.
14. Ti Panagsagaba ti Apo ken “Ti Maikatlo nga Aldaw” .
Ilasin amin dagiti uppat nga Ebanghelio ti aldaw ti pannakailansa ni Apo Jesus iti krus kas:
ti Aldaw ti Panagsagana.
Maulit-ulit met nga impadto ti Apo a bumangon:
iti maikatlo nga aldaw.
Iti Lucas 24:21, iti malem ti umuna nga aldaw ti lawas, kinuna dagiti dua nga adalan iti dalan nga agturong idiay Emaus:
“Ita nga aldaw ti maikatlo nga aldaw sipud idi napasamak dagitoy.”
No napasamak ti pannakailansa iti krus idi Biernes:
Biernes = umuna nga aldaw
Sabado = maikadua nga aldaw
Domingo = maikatlo nga aldaw
Natural nga umanamong daytoy iti ebkas a “naipangato iti maikatlo nga aldaw.”
Gapuna, saan a kasapulan nga iyakar ti pannakailansa iti krus iti Huebes tapno laeng maibaga ti ebkas a “tallo nga aldaw ken tallo a rabii.”
15. Ti “Tallo nga Aldaw ken Tallo a Rabii iti Puso ti Daga” Saanna a Nasken a Kaipapanan ti “Naitabon iti Naan-anay a Tallo nga Aldaw ken Tallo a Rabii” .
Kuna ti Mateo 12:40 .
“Kasta met nga addanto ti Anak ti Tao iti tallo nga aldaw ken tallo a rabii iti puso ti daga.”
Ti ebkas ket:
“iti puso ti daga” .
imbes a ti gagangay a sasao maipaay iti “iti uneg ti tanem iti uneg ti daga.”
Idi natiliw ti Apo idiay Getsemani, kinunana:
“Daytoy ti orasmo, ken ti bileg ti sipnget.”
— Lucas 22:53
Ngarud, ti maysa a posible a naespirituan nga interpretasion ket manipud idi tiempo ti pannakatiliwna iti rabii ti Huebes, simrek ti Apo iti panawen a nakaipabaklayanna kadagiti pannakabalin daytoy a lubong ken iti “pannakabalin ti sipnget.”
Isu ti gapuna:
Rabii ti Huebes
Biernes iti aldaw
Rabii ti Biernes
Sabado iti aldaw
Rabii ti Sabado
Nasapa nga agsapa ti Domingo, idi aglawag
mabalin a maibilang a kas:
tallo a rabii ken tallo nga aldaw
bayat nga adda pay laeng ti Apo:
nailansa iti krus idi Biernes ken napagungar iti maikatlo nga aldaw, Domingo.
Daytoy nga interpretasion ket palubosanna agpadpada ti “tallo nga aldaw ken tallo a rabii” ken “napagungar iti maikatlo nga aldaw” nga agtalinaed a pudno a di mabalbaliwan ti pannakatukoy ti Ebanghelio iti aldaw ti pannakailansa iti krus kas Aldaw ti Panagsagana.
16. Maysa a Balangkas ti Panangidilig kadagiti Pitopulo ket Dua a Posible a Kombinasion
No dagiti sumaganad a variable ket naurnos kadagiti nadumaduma a kombinasion:
no sumaruno ti maysa nga aldaw a rabii–aldaw wenno aldaw–rabii panagsasaruno;
no nagsagaba ti Apo iti maikapat, maikalima, wenno maikanem nga aldaw ti lawas;
no Isut’ bimmangon bayat ti rabii ti maikapito nga aldaw, iti aldaw ti maikapito nga aldaw, iti rabii ti umuna nga aldaw, wenno iti aldaw ti umuna nga aldaw;
ken no ti “tallo nga aldaw ken tallo a rabii” ket mabilang manipud pannakaitabon, ipapatay, wenno pannakaaresto;
kalpasanna ti dagup a bilang dagiti teoretiko a kombinasion ket:
2 × 3 × 4 × 3 = 72 a posibilidad.
Mabalin ngarud a masubok dagitoy a posibilidad maibusor iti uppat a nasantuan a kasuratan a kasasaad:
bimmangon ti Apo iti maikatlo nga aldaw;
Tallo nga aldaw ken tallo a rabii isuna iti puso ti daga;
ti malem ti umuna nga aldaw ket naawagan pay laeng iti maikatlo nga aldaw;
ti malem ti aldaw ti pannakailansa iti krus ket naawagan pay laeng iti Aldaw ti Panagsagana.
Daytoy a balangkas ket maysa a maipada nga alikamen imbes a maysa a matematiko a pammaneknek, gapu ta dagiti variable ket interpretatibo ken saan a nasken nga agwaywayas. Iti uneg dagiti panagipapan a nasukimaten ditoy, ti kombinasion a kasla makaakomodar amin nga uppat a kasasaad a kaaduan a naurnos ket:
Mangrugi ti maysa nga aldaw iti lawag ti aldaw; naaresto ti Apo iti rabii ti Huebes; nagsagaba Isuna idi Biernes; nagungar Isuna iti nasapa nga agsapa ti Domingo; ket ti “tallo nga aldaw ken tallo a rabii” ket mabilang manipud idi simrek Isuna iti pannakabalin ti sipnget iti rabii ti Huebes.
Daytoy a resulta ket maitunos unay kadagiti konklusion a naala manipud kadagiti immun-una a paset.
17. Konklusion
No mausig a sangsangkamaysa ti Genesis, ti Linteg ni Moises, dagiti historikal a libro, dagiti Ebanghelio, dadduma pay a salaysay ti Baro a Tulag, literatura ti Maikadua a Templo, ken panagadal iti nagkauna a panagkuenta ti kalendario dagiti Judio, rumsua ti konklusion a maikari a napasnek a usigen:
Awan ti bersikulo iti Biblia a nalawag a mangibagbaga, “Ti linawas a Sabbath masapul a kanayon a marambakan manipud iti ilelennek ti init iti Biernes agingga iti ilelennek ti init iti Sabado.”
Maisupadi ketdi, adu a paset ti mangiparang kadagiti padron a:
ti agsapa awitna ti kaipapanan ti panangrugi ti baro nga aldaw; ti lawag ti aldaw ket sarunuen ti rabii ken rabii, ket kalpasanna iti sumaganad nga agsapa; kalpasan a lumabas ti maikanem nga aldaw iti rabii, ti sumaganad nga agsapa ket maawagan iti “ita nga aldaw, ti Sabbath”; ket iti sumagmamano a salaysay ti Baro a Tulag, ti maysa a rabii ket nainaig pay laeng iti isu met laeng nga immun-una nga aldaw.
Ti bilin ti Levitico 23 a mangrambak iti Aldaw ti Pannubbot “manipud malem agingga iti malem” ket maysa a naisangsangayan a pagannurotan para iti dayta a partikular a nasantuan nga aldaw; no awan ti kanayonan nga ebidensia, saan koma nga automatiko a matrato kas ti sapasap a pormula ti beddeng ti aldaw para iti tunggal linawas a Sabbath.
Gapuna, mabalin a nainkalintegan a maisingasing a:
ti maikapito nga aldaw a Sabbath mabalin a nainkalintegan a maawatan a ramanenna ti intero a maikapito nga aldaw —manipud rugi ti aldaw ti Sabado, agingga iti malem ken rabii ti Sabado, agingga a mangrugi ti aldaw ti Domingo.
Iti praktikal a panagrambak ita, gapu ta dagiti oras ti panagsilnag ti init ket agdumaduma segun ti panawen ken latitud, ken gapu ta dagiti dadduma a rehion ket makapadasda kadagiti panawen nga awan ti normal a panagsilnag wenno ilelennek ti init, ti panagusar ti agarup 6:00–7:00 t.b., lokal a pagalagadan nga oras kas praktikal a beddeng mabalin a mangipaay iti kinaurnos.
Nupay kasta, ti kapatgan a banag ket saan a ti panagsusupiat iti sumagmamano a minuto wenno segundo, no di ket ti panangbigbig a:
ti Aldaw a Panaginana isu ti maikapito nga aldaw a binendisionan ti Dios.
Biernes ti Aldaw ti Panagsagana, no isagana dagiti mamati ti bagbagida iti pisikal ken naespirituan tapno awatenda ti Sabbath. Manipud iti panangrugi ti lawag ti aldaw ti maikapito nga aldaw agingga iti panangrugi ti lawag ti aldaw ti sumaganad nga aldaw, laglagipenda ti panamarsua ken pannakasubbot ti Dios, tagiragsakenda ti panaginana nga intedna babaen ti parabur, ken urayenda ti agnanayon a panaginana nga umay.
“No ilasinmo ti sakam iti Sabbath, ket saanmo nga aramiden ti bukodmo a pagayatam iti nasantuan nga aldawko, ken awagam ti Sabbath a ragsak, ti nasantuan nga aldaw ti Dios a nadayaw, ken dayawem Isuna—saanmo nga aramiden dagiti bukodmo a dalan, saanmo a sapulen ti bukodmo a ragsak, ken saanmo a sawen dagiti bukodmo a sasao—ngarud pagragsakamto ti Dios; papagnaennakanto kadagiti nangato a disso ti daga ken taraonannakanto iti tawid ni Jacob nga amam; ta sinao daytoy ti ngiwat ti Dios.”
— Isaias 58:13–14
| |
