Usa ka Pagtuon bahin sa Biblikanhong Pag-ihap sa Panahon sa Adlaw nga Igpapahulay (Sabbath) —
Kanus-a ba gayod magsugod ang Adlaw nga Igpapahulay?
Ang Adlaw nga Igpapahulay mao ang ikapito nga adlaw nga gipanalanginan ug gibalaan sa Dios. Ang mga magtutuo wala nagtuman sa Adlaw nga Igpapahulay aron makabaton og kaluwasan.
Hinunoa, ubos sa grasya, ilang gihinumdoman ang dagkong mga buhat sa Dios sa paglalang ug pagtubos, ug nagpaabot sila sa walay kataposang kapahulayan nga moabot.
Karong panahona, adunay nagkalain-laing mga panglantaw bahin sa kung kanus-a magsugod ug matapos ang Adlaw nga Igpapahulay.
Ang uban nagsunod sa ulahing tradisyon sa mga Judio ug nagtuman sa Adlaw nga Igpapahulay gikan sa pagsalop sa adlaw sa Biyernes hangtod sa pagsalop sa adlaw sa Sabado.
Ang uban nag-ihap niini base sa lokal nga oras sa pagsalop sa adlaw o sa pagtumaw sa mga bituon.
Ang uban nagsunod sa modernong kalendaryo sibil ug naggamit sa tungang gabii isip utlanan sa adlaw, nga mao, ang punto nga nagbahin sa usa ka adlaw ug sa sunod nga adlaw.
Ang uban, base sa nagkalain-laing mga tudling sa Bibliya, nagtuo nga ang usa ka kompleto nga adlaw magsugod sa panahon sa kahayag sa adlaw, magpadayon sa kahaponon ug kagabhion, ug matapos inig-abot sa sunod nga panahon sa kahayag sa adlaw.
Sumala niini nga pagsabot, ang Adlawng Igpapahulay sa ikapitong adlaw magsugod sa panahon sa kahayag sa Sabado ug matapos sa pagsugod sa kahayag sa Domingo.
Kini nga pagtuon nagsusi kung kini nga kataposang panglantaw adunay suporta gikan sa Bibliya ug kasaysayan.
1. Giunsa paghulma ang usa ka “Adlaw” sa Genesis?
Ang Genesis 1:3–5 nagrekord:
Miingon ang Dios, “Magkahayag unta,” ug dihay kahayag. Nakita sa Dios nga maayo ang kahayag, ug gibulag sa Dios ang kahayag gikan sa kangitngit. Gitawag sa Dios ang kahayag nga Adlaw, ug ang kangitngit gitawag Niya nga Gabii. Ug dihay kahaponon, ug dihay kabuntagon—ang unang adlaw.
Kasagaran gituohan nga tungod kay ang teksto nag-ingon, “dihay kahaponon, ug dihay kabuntagon,” busa ang adlaw kinahanglan magsugod sa kahaponon.
Apan, ang mabinantayon nga pagbasa sa han-ay sa mga panghitabo sa unang adlaw sa Genesis nagbukas sa laing posibilidad.
Sa sinugdanan sa paglalang, ang yuta walay porma ug walay sulod, ug ang kangitngit nagtabon sa nawong sa kahiladman sa katubigan. Anaay na daan ang kangitngit, apan ang kahayag nga gilalang ug gipalahi sa Dios wala pa magpakita. Miingon ang Dios, “Magkahayag,” ug niadto pa gayod mitungha ang kahayag. Gibulag sa Dios ang kahayag gikan sa kangitngit, ug gitawag Niya ang kahayag nga “Adlaw” ug ang kangitngit nga “Gabii.”
Busa, ang aktuwal nga pagkasunod-sunod sa unang adlaw mahimong sabton ingon nga:
Inisyal nga kangitngit → Gilalang sa Dios ang kahayag → Adlaw → Hapon → Gabii → Buntag → Natapos ang unang adlaw
Dili kini eksaktong sama sa pag-ingon nga ang adlaw mismo nagsugod sa hapon.
Ang “hapon” mao ang transisyon diin matapos ang kahayag sa adlaw ug magsugod ang gabii, samtang ang “buntag” mao ang transisyon diin matapos ang gabii ug magsugod pag-usab ang kahayag sa adlaw.
Busa, ang pahayag nga:
“Ug dihay hapon, ug dihay buntag, ang unang adlaw”
mahimo usab nga sabton nga ang usa ka kompleto nga adlaw sa paglalang miagi sa kahayag sa adlaw, hapon, ug gabii hangtod nga miabot ang buntag. Nianang puntoha, natapos ang unang adlaw ug nagsugod ang sunod nga adlaw.
Sugod sa ikaduhang adlaw, ang usa ka adlaw mahimong irepresentar ingon nga:
Kahayag sa adlaw → Hapon → Gabii → Buntag
Sa ato pa, ang adlaw magsugod sa buntag sa panahon sa kahayag ug matapos sa sunod nga buntag.
Kini nga interpretasyon dili lamang usa ka moderno nga ideya. Ang pipila ka mga eskolar sa Judaismo ug sa Bibliya nangatarungan nga ang karaang Israel lagmit migamit sa pamaagi nga “buntag-ngadto-sa-buntag” sa pag-ihap sa adlaw.
2. Ang Adlaw sa Pag-ula: Ang ‘Gikan sa Gabii hangtod sa Gabii’ ba mao ang Kinatibuk-ang Paagi sa Pag-ihap sa Adlaw, o usa ka Espesyal nga Pagsaulog?
Ang Levitico 23:27 nag-ingon:
Sa ikanapulo nga adlaw niining ikapito nga bulan, adunay Adlaw sa Pag-ula.
Apan ang Levitico 23:32 naghatag niining espesyal nga sugo:
Gikan sa gabii sa ikasiyam nga adlaw sa bulan hangtod sa mosunod nga gabii, kinahanglan ninyong bantayan ang inyong sabbath.
Usa kini ka mahinungdanon kaayo nga tudling.
Kon ang “gabii sa ikasiyam” mao na unta ang sinugdanan sa ikanapulo nga adlaw, nganong gitawag gihapon kini sa teksto nga:
ang gabii sa ikasiyam nga adlaw
imbes nga “ang gabii sa ikanapulo nga adlaw”?
Ang laing posibleng pagsabot mao nga ang naandang utlanan sa petsa nagpabilin sa buntag, samtang ang espesyal nga pagpuasa ug pagpaubos sa kaugalingon nga gikinahanglan alang sa Adlaw sa Pag-ula nagsugod sayo, sa gabii sa ikasiyam nga adlaw, ug nagpadayon hangtod sa gabii sa ikanapulo nga adlaw.
Busa:
Adlaw nga bahin sa ika-9 → Gabii sa ika-9 [pagsugod sa pagpuasa] → Adlaw nga bahin sa ika-10 [Adlaw sa Pagpasig-uli] → Gabii sa ika-10 [pagtapos sa pagpuasa]
Sumala niini nga pagsabot, ang “gikan sa gabii hangtod sa gabii” nagtino sa:
espesyal nga panahon sa pagsaulog alang sa Adlaw sa Pagpasig-uli
imbis nga kinahanglanon nga magtino sa:
utlanan sa adlaw alang sa matag adlaw
Importante kini nga kalainan.
Ang Bibliya wala nag-ingon nga:
“Ang matag Adlaw nga Igpapahulay (Sabbath) kinahanglang saulogon gikan sa gabii hangtod sa gabii.”
Ang Levitico 23:32 espesipikong naghisgot bahin sa Adlaw sa Pag-ula, nga naglakip usab sa talagsaong sugo nga ipaubos ang kaugalingon.
Busa, ang pagpadapat niini nga bersikulo isip usa ka kinatibuk-ang lagda alang sa matag semana nga Adlaw nga Igpapahulay nagkinahanglan og dugang nga suporta gikan sa Bibliya.
3. Ang Relasyon tali sa “Kana nga Adlaw” ug “Buntag”
Adunay pipila ka mga tudling sa Balaod ni Moises nga angay hatagan og espesyal nga pagtagad.
Ang Levitico 7:15 nag-ingon nga ang karne sa halad sa pagpasalamat kinahanglang kan-on sa adlaw nga kini gihalad ug dili angay ibilin hangtod sa buntag.
Ang Levitico 22:30 nag-ingon usab:
Kinahanglan kining kan-on sa maong adlaw; dili kamo magbilin niini hangtod sa buntag.
Ang Deuteronomio 21:23 nagsugo usab nga:
Ang iyang lawas dili angayng magpabilin sa kahoy sa tibuok gabii, kondili kinahanglan gayod ninyo siyang ilubong nianang adlawa.
Kining mga tudling natural nga nagpakita sa han-ay nga:
Nianang adlawa → Hapon → Gabii → Buntag
Nagpakita kini nga ang hapon ug gabii bahin gihapon sa “kana nga adlaw,” samtang ang pag-abot sa buntag nagtimaan sa pagsugod sa sunod nga adlaw.
Busa, ang halad mahimong kan-on sa hapon ug gabii nianang adlawa, apan dili kini mahimong magpabilin hangtod sa buntag. Kini nga pagpahayag nahiuyon sa ideya nga ang buntag nagsilbing utlanan diin ang kinahanglanon mahitungod sa “kana nga adlaw” dili na magamit.
Kini nga pagpahayag mas direktang nagpaluyo sa pagsabot nga ang usa ka adlaw magsugod sa buntag inig-abot sa kahayag, magpadayon sa gabii ug kagabhion, ug matapos sa buntag.
Labing menos, kining mga tudling nagsugyot nga ang buntag mahimong magsilbi nga utlanan sa adlaw, ang punto nga nagbahin sa usa ka adlaw ug sa sunod.
4. Exodo 16, ang Mana, ug ang Unang Natala nga Pagsaulog sa Adlawng Igpapahulay (Sabbath)
Ang Exodo 16 usa sa labing importanteng mga tudling alang sa pagtuon sa panahon sa Adlawng Igpapahulay.
Ang mga tawo mogawas matag buntag aron mangolekta og mana. Sa ika-unom nga adlaw, mangolekta sila og doble nga gidaghanon.
Miingon si Moises kanila:
Ugma maoy pahulay sa Adlawng Igpapahulay, usa ka balaang Adlawng Igpapahulay alang sa Ginoo.
Gitipigan sa mga tawo ang pagkaon:
hangtod sa buntag.
Unya, sa buntag, miingon si Moises:
Kaona kana karong adlawa, kay karong adlawa maoy Igpapahulay alang sa Ginoo.
Ang asoy nagpresentar sa mosunod nga han-ay:
Ika-unom nga adlaw: pagtigom og doble nga bahin → Milabay ang gabii → Buntag → Ang “Karon” mao ang Adlaw nga Igpapahulay
Kini usa sa mga mahinungdanong tudling diin ang Dios, pinaagi ni Moises, pormal nga nagtudlo sa Israel kon unsaon pagtuman ang Adlaw nga Igpapahulay.
Angayng matikdan nga ang maong tudling wala magrekord kang Moises nga nagpahibalo sa pagsalop sa adlaw sa ika-unom nga adlaw nga:
“Nagsugod na ang Adlaw nga Igpapahulay.”
Hinunoa, sa pagkasunod buntag, ang ikapito nga adlaw gihulagway nga:
“Ang karon mao ang Adlaw nga Igpapahulay.”
Kini nahiuyon sa, ug mahimong makasuporta sa, pamaagi sa pag-ihap nga nagsugod sa buntag, bisan tuod kini mismo wala magtino sa eksaktong pagsugod sa Adlaw nga Igpapahulay.
5. Ang Pagpasira ni Nehemias sa mga Ganghaan Wala Magpamatuod nga ang Adlaw nga Igpapahulay Nagsugod sa Pagsalop sa Adlaw
Ang Nehemias 13:19 nagrekord nga:
Sa dihang nagsugod na nga mangitngit ang mga ganghaan sa Jerusalem sa wala pa ang Adlaw nga Igpapahulay, nagsugo ako nga ang mga ganghaan angayng pasirad-an ug nagmando nga dili kini angayng ablihan hangtod human sa Adlaw nga Igpapahulay.
Kini nga tudling sagad gigamit aron pamatud-an nga ang Adlaw nga Igpapahulay nagsugod sa pagsalop sa adlaw.
Apan, ang teksto mismo nag-ingon:
sa wala pa ang Adlaw nga Igpapahulay
Gisirad-an ni Nehemias ang mga ganghaan daan, sa dihang nagsugod na ang kangitngit sa wala pa ang Adlawng Igpapahulay. Masabtan kini nga usa ka lakang sa pagpugong sa mga negosyante sa pagdala og mga baligya ngadto sa siyudad sa kagabhion aron ibaligya kini sa mosunod nga Adlawng Igpapahulay.
Busa:
Ang pagsirado sa mga ganghaan sa pagsalop sa adlaw (o sa panahon nga nagsugod na ang kangitngit) dili pamatuod nga ang maong panahon mismo mao ang sinugdanan sa Adlawng Igpapahulay.
Ang maong tudling nahiuyon sa interpretasyon nga ang adlaw magsugod sa pagsalop sa adlaw, apan dili kini igo nga pamatuod nga ang pagsalop sa adlaw mao gayod ang utlanan sa adlaw.
6. Ang Panahon sa Paglubong sa Ginoong Jesus Nagpatungha og Importante nga Pangutana
Ang Paglubong sa Ginoong Jesus: Kagabhion sa Adlaw sa Pagpangandam ug ang Pag-abot sa Adlawng Igpapahulay
Ang Marcos 15:42 nagtala:
“Sa pag-abot sa kagabhion, tungod kay Adlaw kadto sa Pagpangandam—kana mao, ang adlaw sa dili pa ang Adlawng Igpapahulay...”
Ang pagkasunod-sunod sa panahon niini nga bersikulo angay hatagan og igong pagtagad.
Ang teksto klaro nga nag-ingon nga:
miabot na ang kagabhion
apan ang maong panahon gitawag gihapon nga:
“Adlaw sa Pagpangandam—kana mao, ang adlaw sa dili pa ang Adlawng Igpapahulay.”
Sa laing pagkasulti, sumala sa pinakasayon ug natural nga pagsabot sa asoy, miabot na ang kagabhion, apan Adlaw gihapon kadto sa Pagpangandam, ug wala pa magsugod ang Adlawng Igpapahulay.
Unya, si Jose nga taga-Arimatea miadto kang Pilato ug nangayo sa lawas sa Ginoong Jesus. Natingala si Pilato nga patay na Siya, busa gipatawag niya ang senturion ug nangutana kon dugay na ba Siyang namatay. Human makadawat og kumpirmasyon, gitugotan ni Pilato si Jose nga kuhaon ang lawas.
Aduna pay sunod-sunod nga mga pamaagi sa paglubong nga kinahanglang himoon. Kinahanglan buhaton ni Jose ang mosunod:
pagpalit og maayong klase sa lino → pagkanaog sa lawas → pag-andam sa lawas → pagputos niini sa lino → pagbutang niini sa lubnganan nga gikulit sa bato → pagligid sa bato aron tak-opan ang entrada
Gitala usab sa Juan 19:39–40 nga si Nicodemo miabot dala ang daghang kantidad sa mira ug aloe, ug silang duha:
nag-andam sa lawas ni Jesus gamit ang mga pahumot sumala sa kostumbre sa mga Judio sa paglubong.
Busa, gikan sa panahon nga miabot na ang gabii ug unang miadto si Jose kang Pilato aron mangayo sa lawas, agi sa pagpangutana ni Pilato ngadto sa senturyon, ang pagtugot nga makuha ang lawas, ug ang kompleto nga pagpangandam sa lubong nga gihimo nila ni Jose ug Nicodemo, lagmit taas-taas na nga panahon ang milabay.
Human sa paghulagway niini nga mga panghitabo, ang Lucas 23:54 nag-ingon:
“Kadto nga adlaw mao ang Adlaw sa Pagpangandam, ug nagkaduol na ang Adlaw nga Igpapahulay.”
Kini nga bersikulo angay gayod nga hatagan og pagtagad.
Ang Gregong berbo nga gihubad nga “nagkaduol na” mao ang ἐπέφωσκεν (epéphōsken), gikan sa ἐπιφώσκω (epiphōskō). Kini nga pulong nalambigit sa pagpakita sa kahayag, pagsugod sa pagkahayag sa adlaw, o pag-abot sa kaadlawon.
Busa, kon konsiderahon ang batakang kahulogan sa pulong, ang asoy ni Lucas nagpatungha og usa ka importanteng pangutana nga angay susihon:
Nagsugod ba ang paglubong sa Ginoong Jesus sa gabii sa Adlaw sa Pagpangandam, nagpadayon sulod sa pipila ka panahon sa kagabhion, ug natapos sa nagkaduol na ang buntag, samtang ang Adlawng Igpapahulay sa ikapitong adlaw hapit na ‘mosubang’ ?
Kon mao kana, ang han-ay sa mga panghitabo sumala sa panahon mahimong lohikal ug makanunayon:
Adlaw sa Pagpangandam samtang hayag pa: gilansang sa krus ang Ginoo → miabot ang gabii, apan gitawag gihapon kini nga Adlaw sa Pagpangandam → mihangyo si Jose alang sa lawas → giandam ug gilubong nila ni Jose ug Nicodemus ang lawas sa Ginoo → nagkaduol na ang Adlawng Igpapahulay
Kining interpretasyon angay itandi sa naandang pagtuo nga ang Adlawng Igpapahulay nagsugod dayon sa pagsalop sa adlaw sa Biyernes.
Tin-aw nga nag-ingon si Marcos nga miabot na ang gabii samtang ang panahon gitawag gihapon nga “Adlaw sa Pagpangandam, ang adlaw sa wala pa ang Adlawng Igpapahulay.” Si Lucas, human niya gihulagway ang paglubong, migamit og berbo nga may kalabotan sa kahayag o pagsubang sa adlaw aron ihulagway ang pagkaduol sa Adlawng Igpapahulay.
Siyempre, ang tibuok nga pangutana bahin sa pag-ihap sa panahon sa Adlawng Igpapahulay dili masulbad pinaagi lamang sa usa ka pulong nga Greek ἐπέφωσκεν nga nag-inusara. Kinahanglan usab nga susihon ang paggamit sa maong pulong sa nagkalain-laing konteksto ug ang mga pamaagi sa pag-ihap sa mga adlaw sa mga Judio sa unang siglo.
Bisan pa niana, kon kining duha ka mga tudling basahon nga dungan, nagpatungha kini og pangutana nga dili angay isalikway lang basta-basta:
Kon ang Adlawng Igpapahulay nagsugod na dayon human sa pagsalop sa adlaw sa Biyernes, nganong si Marcos—human niya giingon nga miabot na ang kagabhion—nagtawag gihapon sa maong panahon nga “Adlaw sa Pagpangandam, ang adlaw sa wala pa ang Adlawng Igpapahulay”? Ug nganong si Lucas, sa hapit na mahuman ang paglubong, migamit man og berbo nga may kalabotan sa kahayag ug pagsubang sa adlaw aron ihulagway ang pag-abot sa Adlawng Igpapahulay?
Busa, ang asoy bahin sa paglubong kang Ginoong Jesus angayng hatagan og seryosong konsiderasyon sa pagtuon kon ang Adlawng Igpapahulay nagsugod ba sa gabii o sa panahon nga hayag pa ang adlaw.
7. Mateo 28:1: “Human sa Adlawng Igpapahulay, Paingon sa Pagsubang sa Unang Adlaw”
Ang Mateo 28:1 usa pa ka importante kaayo nga tudling.
Ang mga pulong sa Grego naghulagway sa maong panahon ingon nga:
human sa Adlawng Igpapahulay, samtang nagsugod na ang pagsubang sa adlaw alang sa unang adlaw sa semana.
Sumala sa labing natural nga pagkasunod-sunod sa mga panghitabo:
Natapos ang Adlawng Igpapahulay → Ang gabii nga nagsunod niini nakaabot sa utlanan sa kabuntagon → Misubang ang unang adlaw
Haom kini sa pagsabot nga ang unang adlaw magsugod sa pagsubang sa adlaw.
Ang tanang upat ka Ebanghelyo nagtala nga ang mga babaye miadto sa lubnganan sayo sa unang adlaw sa semana.
Kon ang Adlawng Igpapahulay hingpit nang natapos sa pagsalop sa adlaw sa Sabado, nganong wala man dayon moadto ang mga babaye sa lubnganan sa gabii sa Sabado imbes nga maghulat hangtod sa sayong bahin sa unang adlaw?
Mahimong tubagon kini pinaagi sa pag-ingon nga ang kaluwasan, kangitngit, kahayag, o uban pang praktikal nga mga konsiderasyon mahimong hinungdan sa pagkalangan. Busa, kining puntoha lamang dili igo aron makahimo og tino nga konklusyon.
Apan, kon basahon kini uban sa ubang mga tudling, nagpabilin gihapon kini nga importante.
8. Juan 20:19: “Nianang adlawa, ang unang adlaw sa semana, sa pagkagabii”
Ang Juan 20:19 nagtala:
“Unya, nianang adlawa sa pagkagabii, nga mao ang unang adlaw sa semana…”
Sumala sa naulahing sistema sa mga Judio nga nag-ihap sa adlaw gikan sa pagsalop sa adlaw ngadto sa sunod nga pagsalop sa adlaw, ang gabii sa Domingo human sa pagsalop sa adlaw teknikal nga iya na unta sa ikaduhang adlaw.
Apan si Juan nag-ingon gihapon:
“nianang adlawa, ang unang adlaw sa semana, sa pagkagabii.”
Nagpakita kini nga ang usa ka magsusulat sa Bag-ong Tugon mahimong maghulagway sa gabii nga nagsunod sa adlaw isip bahin gihapon sa maong “adlaw.”
Siyempre, ang pipila ka tighubad nag-isip sa “nianang adlawa” isip usa lamang ka paagi sa paghisgot sa adlaw sa pagkabanhaw, imbes nga usa ka teknikal nga depinisyon sa kalendaryo.
Busa, mas maayo nga gamiton kini nga tudling uban sa ubang mga ebidensya imbes nga himoon kining bugtong nga pruweba.
9. Mga Tudling sa Bag-ong Tugon diin ang “Sunod nga Adlaw” Nag-abot Human sa Gabii o Kagabhion
Ang Bag-ong Tugon adunay daghang susama nga mga sumbanan sa pagsaysay.
Ang Marcos 11 nagtala nga miabot na ang gabii, ug dayon naghisgot bahin sa “sunod nga adlaw.”
Ang Juan 6 unang nag-ingon nga miabot na ang gabii ug ngitngit na, ug human niana naghisgot bahin sa “sunod nga adlaw.”
Ang Mga Buhat 4 nagtala nga tungod kay gabii na, ang mga apostoles gipabilin hangtod sa “sunod nga adlaw.”
Ang Mga Buhat 23 naghulagway kang Pablo nga giubanan sa pagbiyahe panahon sa kagabhion, ug human niana naghisgot bahin sa “sunod nga adlaw.”
Kining mga asoy dili angay isipon nga estrikto nga mga pormula sa kalendaryo.
Bisan pa niana, gipakita niini nga:
ang gabii ug kagabhion dili awtomatikong giisip sa mga magsusulat sa Bibliya nga sinugdanan sa sunod nga adlaw.
10. Ang “Napulog-duha ka Oras” sa Kahayag sa Adlaw ug ang Pamaagi sa Pag-ihap sa Oras nga Nagsugod sa Buntag
Ang Ginoong Jesus miingon:
“Dili ba may napulog-duha ka oras sa adlaw?”
— Juan 11:9
Ang Bag-ong Tugon kanunay naghisgot sa ikatulo nga oras, ika-unom nga oras, ug ikasiyam nga oras.
Sumala sa sistema sa mga Judio sa pagbahin sa kahayag sa adlaw ngadto sa napulog-duha ka bahin:
ang ikatulo nga oras katumbas sa mga alas 9:00 sa buntag;
ang ika-unom nga oras katumbas sa udto;
ang ikasiyam nga oras katumbas sa mga alas 3:00 sa hapon.
Nagpakita kini nga ang naandang pag-ihap sa oras sa adlaw sa karaang panahon nagsugod sa buntag o sa pagsidlak sa adlaw.
Apan, adunay importante nga kalainan nga angayng hinumdoman tali sa:
ang punto sa pagsugod sa pag-ihap sa napulog-duha ka oras sa kahayag sa adlaw
ug
ang utlanan sa adlaw alang sa kompleto nga kalendaryo nga adlaw nga adunay baynte-kwatro ka oras
Kining duha dili kinahanglan nga managsama.
Busa, kining ebidensya mahimong maghatag og suporta sa pagsabot nga ang adlaw magsugod sa buntag, apan dili kini angay gamiton nga nag-inusara aron pamatud-an nga ang matag adlaw kinahanglan magsugod gayod sa alas 6:00 sa buntag.
Alang sa praktikal nga pagtuman karon, ang paggamit sa gibanabanang alas 6:00–7:00 sa buntag (lokal nga standard nga oras) isip basehanan sa pagpatuman mahimong makahatag og makanunayong sistema, apan angay ipahayag nga kini:
usa ka praktikal nga pamaagi sa pagpatuman, dili usa ka sugo sa Bibliya nga nagtakda gayod sa alas 6:00 sa buntag.
11. Ang Adlaw ug Gabii Padayon nga Mobalik sa Ilang Gitakdang Panahon
Ang Jeremias 33 adunay duha ka importanteng pahayag mahitungod sa han-ay sa adlaw ug gabii nga gitukod sa Dios.
Ang Jeremias 33:20 nag-ingon:
“Mao kini ang giingon sa Ginoo: Kon mahimo ninyong bungkagon ang Akong pakigsaad sa adlaw ug ang Akong pakigsaad sa gabii, aron ang adlaw ug gabii dili moabot sa ilang gitakdang panahon…”
Ang Jeremias 33:25 naghisgot usab mahitungod sa:
pakigsaad sa Dios sa adlaw ug gabii ug sa gitakdang han-ay sa langit ug yuta.
Kining mga tudling naghulagway sa adlaw ug gabii isip duha ka managlahi apan balik-balik nga mga yugto nga gidumala sa han-ay nga gitukod sa Dios:
Moabot ang adlaw sa gitakdang panahon → Moabot ang gabii sa gitakdang panahon → Mobalik pag-usab ang adlaw
Ang maong natural nga pagpares makita balik-balik sa mga ekspresyon sa Bibliya nga naghulagway sa padayon nga mga yugto sa panahon:
tulo ka adlaw ug tulo ka gabii — 1 Samuel 30:12; Jonas 1:17; Mateo 12:40;
pito ka adlaw ug pito ka gabii — Job 2:13;
kap-atan ka adlaw ug kap-atan ka gabii — Genesis 7:4, 12; Exodo 24:18; 34:28; Deuteronomio 9:9, 18; 1 Hari 19:8; Mateo 4:2.
Niining mga ekspresyon, ang “adlaw” kasagarang nagpasabot sa panahon sa kahayag ug ang “gabii” sa panahon sa kangitngit. Kon tiponon, naghulagway kini sa walay hunong nga pagpuli-puli sa adlaw ug gabii.
Ang balik-balik nga sumbanan sa Bibliya bahin sa mga adlaw ug mga gabii busa nahiuyon sa han-ay nga:
Kahayag sa adlaw → Hapon → Gabii → Pagbalik sa kahayag sa adlaw
Kining ebidensya, sa iyang kaugalingon, wala magtino sa eksaktong teknikal nga utlanan sa matag petsa sa kalendaryo. Apan, gipakita niini nga ang Bibliya balik-balik nga nagtratar sa kahayag sa adlaw ug sa gabii nga nagsunod niini isip mga panahon nga natural nga nagkuyog sa paghulagway sa paglabay sa tibuok nga mga adlaw.
Kon ikombinar kini sa Genesis 1, sa mga balaod bahin sa mga butang nga dili angayng magpabilin hangtod sa buntag, ug sa uban pang mga tudling nga gisusi niining pagtuon, kining balik-balik nga sumbanan sa adlaw ug gabii naghatag ug dugang suporta sa pagsusi kon ang han-ay sa Bibliya masabtan ba nga adlaw nga gisundan sa gabii, diin ang sunod nga siklo mailhan inigbalik sa kahayag sa adlaw.
12. Aduna nay mga Panagbangi bahin sa Kalendaryo sa Panahon sa Ikaduhang Templo
Sa pagtuon sa karaang mga kalendaryo sa mga Judio, adunay importanteng kamatuoran sa kasaysayan nga angay hinumdoman:
Ang karaang Israel wala magpasabot nga migamit lang ug usa ka sistema sa kalendaryo nga wala mausab sa tibuok kasaysayan niini.
Ang Libro sa mga Jubileo ug ang mga tradisyon bahin sa astronomiya nga makita sa 1 Enoch naghatag ug dakong gibug-aton sa kalendaryo nga gibase sa adlaw (solar calendar) nga adunay 364 ka adlaw.
Ang tuig nga adunay 364 ka adlaw naglangkob gayod sa:
52 ka kompleto nga mga semana.
Ang Basahon sa mga Jubileo, kapitulo 6, nagpasidaan pa gani nga ang mga pista ug mga Adlawng Igpapahulay mahimong magkagubot kon ang mga tawo magtakda sa mga petsa sumala sa obserbasyon sa bulan.
Nagpakita kini nga adunay mahinungdanong mga panagbangi bahin sa kalendaryo sulod sa katilingban sa mga Judio panahon sa Ikaduhang Templo.
Busa, bisan kon adunay mga bahin sa Jubilees nga nagpakita og sistema diin ang bag-ong petsa magsugod human sa pagsalop sa adlaw, dili kini mahimong gamiton sa balit-ad nga paagi aron pamatud-an nga:
“Kini gayod ang orihinal nga sistema ni Moises.”
Ang Jubilees mismo usa ka sinulat gikan sa panahon sa Ikaduhang Templo ug nagpakita sa usa ka partikular nga tradisyon sulod nianang panahona.
13. Pipila ka Modernong mga Eskolar nga Judio ang Nangatarungan usab nga ang mga Karaang Israelita Nagsugod sa Adlaw sa Buntag
Daghang mahinungdanong mga eskolar nga Judio sa ikakaluhaan nga siglo ang nagsusi niini nga pangutana.
Julian Morgenstern nangatarungan nga ang karaang Israel kaniadto nagsukod sa adlaw gikan sa pagsidlak sa adlaw o kaadlawon hangtod sa sunod nga pagsidlak sa adlaw o kaadlawon, ug nga ang sistema nga nagsugod sa pagsalop sa adlaw ug matapos sa pagsalop sa adlaw naugmad sa ulahi.
Jacob Z. Lauterbach misugyot og susamang panglantaw, nga nangatarungan nga ang pag-ihap sa adlaw sa Israel sa wala pa ang pagkadestiyero dili kinahanglan nga parehas sa ulahing sistema sa mga rabbi, ug nga ang pipila ka mga praktis sa Templo nagpreserbar sa mas karaan nga prinsipyo diin ang gabii nagsunod sa naunang adlaw.
P. J. Heawood naghisgot usab sa posibilidad sa utlanan sa adlaw nga magsugod sa buntag pinaagi sa mga balaod sa paghalad, sa basahon sa Genesis, ug sa mga tudling sa Bag-ong Tugon.
Kining mga pagtuon wala magpamatuod nga ang modernong eskolarship nakab-ot na ang usa ka nagkahiusang konklusyon.
Apan, gipakita niini nga:
ang panglantaw nga ang unang Israel lagmit migamit sa utlanan sa adlaw nga magsugod sa buntag dili lamang usa ka modernong imbensyon nga walay basehanan sa nangaging mga pagtuon sa mga eskolar.
Usa kini ka baroganan nga pormal nga gisugyot ug gihisgutan sa akademikong pagtuon.
14. Ang Pag-antos sa Ginoo ug “Ang Ikatulong Adlaw”
Ang tanang upat ka Ebanghelyo nag-ila sa adlaw sa paglansang sa krus kang Ginoong Jesus isip:
ang Adlaw sa Pagpangandam.
Ang Ginoo balik-balik usab nga nagtagna nga Siya mabanhaw:
sa ikatulo nga adlaw.
Sa Lucas 24:21, sa hapon sa unang adlaw sa semana, ang duha ka tinun-an nga naglakaw padulong sa Emmaus miingon:
“Karon ang ikatulo nga adlaw sukad nahitabo kining mga butanga.”
Kon ang paglansang sa krus nahitabo sa Biyernes:
Biyernes = unang adlaw
Sabado = ikaduhang adlaw
Domingo = ikatulong adlaw
Haom kini sa natural nga paagi sa ekspresyon nga “mabanhaw sa ikatulo nga adlaw.”
Busa, dili kinahanglan nga ibalhin ang paglansang sa krus ngadto sa Huwebes aron lamang mohaom sa ekspresyon nga “tulo ka adlaw ug tulo ka gabii.”
15. Ang ‘Tulo ka Adlaw ug Tulo ka Gabii sa Kasingkasing sa Yuta’ Dili Kinahanglan nga Nagpasabot nga ‘Gilubong sulod sa Tibuok nga Tulo ka Adlaw ug Tulo ka Gabii’
Ang Mateo 12:40 nag-ingon:
‘Mao usab ang Anak sa Tawo magpabilin sulod sa tulo ka adlaw ug tulo ka gabii sa kasingkasing sa yuta.’
Ang ekspresyon mao ang:
‘sa kasingkasing sa yuta’
imbis nga ang ordinaryong mga pulong alang sa “sulod sa lubnganan ilalom sa yuta.”
Sa dihang gidakop ang Ginoo didto sa Getsemani, Siya miingon:
“Kini mao ang inyong oras, ug ang gahom sa kangitngit.”
— Lucas 22:53
Busa, ang usa ka posible nga espirituwal nga paghubad mao nga gikan sa panahon sa Iyang pagkadakop sa gabii sa Huwebes, ang Ginoo misulod na sa panahon diin gipaubos Siya sa mga gahom niining kalibotana ug sa “gahom sa kangitngit.”
Busa:
Gabii sa Huwebes
Adlaw sa Biyernes
Gabii sa Biyernes
Adlaw sa Sabado
Gabii sa Sabado
Sayo sa buntag sa Domingo, sa dihang nagsugod ang kahayag sa adlaw
mahimo nga maihap isip:
tulo ka gabii ug tulo ka yugto sa adlaw
samtang ang Ginoo:
gilansang sa krus niadtong Biyernes ug gibanhaw gikan sa mga patay sa ikatulong adlaw, Domingo.
Kini nga paghubad nagtugot nga magpabiling tinuod ang duha—ang “tulo ka adlaw ug tulo ka gabii” ug ang “nabanhaw sa ikatulo ka adlaw”—nga dili kinahanglan usbon ang pagtawag sa Ebanghelyo sa adlaw sa paglansang sa krus isip Adlaw sa Pagpangandam.
16. Usa ka Gambalay sa Pagtandi sa Kapitoan ug Duha ka Posibleng mga Kombinasyon
Kon ang mosunod nga mga baryabol ihan-ay sa nagkalain-laing mga kombinasyon:
kon ang adlaw mosunod ba sa usa ka gabii–adlaw o adlaw–gabii nga han-ay;
kon ang Ginoo nag-antos ba sa ikaupat, ikalima, o ikaunom nga adlaw sa semana;
kon nabanhaw ba Siya sa gabii sa ikapito nga adlaw, sa panahon sa adlaw sa ikapito nga adlaw, sa gabii sa unang adlaw, o sa panahon sa adlaw sa unang adlaw;
ug kon ang “tulo ka adlaw ug tulo ka gabii” giihap ba gikan sa paglubong, kamatayon, o pagdakop;
nan ang kinatibuk-ang gidaghanon sa teoretikal nga mga kombinasyon mao ang:
2 × 3 × 4 × 3 = 72 ka posibilidad.
Kining mga posibilidad mahimong sulayan base sa upat ka kondisyon gikan sa Kasulatan:
ang Ginoo nabanhaw sa ikatulo nga adlaw;
Siya nagpabilin sulod sa tulo ka adlaw ug tulo ka gabii sa kasingkasing sa yuta;
ang hapon sa unang adlaw gitawag gihapon nga ikatulo nga adlaw;
ang gabii sa adlaw sa paglansang sa krus gitawag gihapon nga Adlaw sa Pagpangandam.
Kini nga gambalay usa ka himan alang sa pagtandi imbes nga usa ka matematikanhong pruweba, tungod kay ang mga baryabol nagkinahanglan og interpretasyon ug dili kinahanglan nga independente sa usag-usa. Sulod sa mga pangagpas nga gisusi dinhi, ang kombinasyon nga daw labing haom ug makanunayon nga nagtubag sa tanang upat ka kondisyon mao ang:
Ang adlaw magsugod sa kahayag; ang Ginoo gidakop sa gabii sa Huwebes; nag-antos Siya sa Biyernes; nabanhaw Siya sayo sa buntag sa Domingo; ug ang ‘tulo ka adlaw ug tulo ka gabii’ giihap gikan sa panahon nga nailalom Siya sa gahom sa kangitngit sa gabii sa Huwebes.
Kini nga resulta haom kaayo sa mga konklusyon nga nakuha gikan sa mga naunang tudling.
17. Konklusyon
Kung ang Genesis, ang Balaod ni Moises, ang mga libro sa kasaysayan, ang mga Ebanghelyo, uban pang mga asoy sa Bag-ong Tugon, ang literatura sa Ikaduhang Templo, ug ang mga pagtuon bahin sa karaang pamaagi sa mga Judio sa pag-ihap sa kalendaryo pagahisgutan nga dungan, adunay konklusyon nga mitumaw nga angay hatagan og seryosong pagtagad:
Walay bersikulo sa Bibliya nga klarong nag-ingon, "Ang matag-semana nga Adlawng Igpapahulay kinahanglan kanunayng bantayan gikan sa pagsalop sa adlaw sa Biyernes hangtod sa pagsalop sa adlaw sa Sabado."
Sa kasukwahi, daghang mga tudling ang nagpakita og mga sumbanan diin:
ang buntag nagdala sa kahulogan sa sinugdanan sa bag-ong adlaw; ang kahayag sa adlaw gisundan sa hapon ug gabii, ug dayon sa sunod nga buntag; human molabay ang gabii gikan sa ika-unom nga adlaw, ang mosunod nga buntag gitawag nga "karong adlawa, ang Adlawng Igpapahulay"; ug sa pipila ka mga asoy sa Bag-ong Tugon, ang hapon giisip gihapon nga kabahin sa samang naunang adlaw.
Ang sugo sa Levitico 23 nga bantayan ang Adlaw sa Pag-ula ‘gikan sa gabii hangtod sa gabii’ usa ka espesyal nga lagda alang nianang partikular nga balaang adlaw ug, kon walay dugang nga ebidensya, dili kini awtomatikong isipon nga unibersal nga pamaagi sa pagtino sa utlanan sa adlaw alang sa matag-semana nga Adlawng Igpapahulay.
Busa, makatarunganon nga isugyot nga:
ang Adlawng Igpapahulay sa ikapito ka adlaw mahimong sabton nga naglakip sa tibuok ikapito nga adlaw—gikan sa sinugdanan sa kahayag sa adlaw sa Sabado, agi sa hapon ug gabii sa Sabado, hangtod magsugod ang kahayag sa adlaw sa Domingo.
Sa praktikal nga pagtuman karon, tungod kay ang oras sa pagsidlak sa adlaw magkalain-lain depende sa panahon ug latitude, ug tungod kay adunay mga rehiyon nga makasinati og mga panahon nga walay normal nga pagsidlak o pagsalop sa adlaw, ang paggamit sa gibana-bana nga alas 6:00–7:00 sa buntag (lokal nga standard nga oras) isip praktikal nga utlanan makahatag og pagkamakanunayon.
Apan, ang labing importante nga butang dili ang paglalis bahin sa pipila ka minuto o segundo, kondili ang pag-ila nga:
ang Adlawng Igpapahulay mao ang ikapitong adlaw nga gipanalanginan sa Dios.
Ang Biyernes mao ang Adlaw sa Pagpangandam, diin ang mga magtutuo mangandam sa ilang kaugalingon sa pisikal ug espirituwal nga paagi aron sa pag-abiabi sa Adlawng Igpapahulay. Gikan sa pagsugod sa kahayag sa ikapitong adlaw hangtod sa pagsugod sa kahayag sa sunod nga adlaw, ilang gihinumdoman ang paglalang ug pagtubos sa Dios, nalingaw sa pahulay nga gihatag Niya pinaagi sa grasya, ug nagpaabot sa walay kataposang pahulay nga moabot.
“Kon imong pugngan ang imong tiil gikan sa paglapas sa Adlawng Igpapahulay, gikan sa pagbuhat sa imong kaugalingong kalipay sa Akong balaan nga adlaw, ug tawgon ang Adlawng Igpapahulay nga usa ka kalipay, ang balaan nga adlaw sa Dios nga dungganon, ug pasidunggan Siya, nga dili magbuhat sa imong kaugalingong mga paagi, ni mangita sa imong kaugalingong kalipay, ni magsulti sa imong kaugalingong mga pulong; nan makakaplag ka og kalipay diha sa Dios; ug pasakyon ka Niya sa mga habog nga dapit sa yuta, ug pakan-on ka sa kabilin ni Jacob nga imong amahan: kay ang baba sa Dios nagsulti niini.”
— Isaias 58:13–14
| |
