Sabat wagtynyň Injildäki hasaplamasyny öwrenmek
—
Sabat hakykatdanam haçan başlaýar?
Sabat Hudaýyň bereket beren we mukaddes eden ýedinji günüdür. Imanlylar halas bolmak üçin Sabaty berjaý etmeýärler.
Gaýtam, rehimdarlyk astynda olar Hudaýyň ajaýyp ýaradyş işlerini we halas edilişini ýatlaýarlar we geljekki ebedi dynçlygy sabyrsyzlyk bilen garaşýarlar.
Häzirki wagtda Sabat güni haçan başlaýar we gutarýar diýen meselede birnäçe dürli garaýyşlar bar.
Käbirleri soňky ýewreý däbine eýerýärler we Sabat güni anna güni gün ýaşýandan şenbe güni gün ýaşýança belleýärler.
Käbirleri ony ýerli gün ýaşýan wagta ýa-da ýyldyzlaryň peýda bolmagyna görä hasaplaýarlar.
Käbirleri häzirki zaman raýat senenamasyna eýerýärler we gije ýarymyny günüň serhedi, ýagny bir gün bilen indiki günüň arasyndaky bölüji nokady hökmünde ulanýarlar.
Başgalary Mukaddes Kitabyň dürli parçalaryna esaslanyp, doly günüň gündiz ýagtylygy bilen başlanýandygyna, agşam we gije dowam edip, indiki gündiz ýagtylygy başlananda tamamlanýandygyna ynanýarlar.
Bu düşünjä görä, ýedinji gün Sabaty şenbe gününiň gündiz ýagtylygy başlananda başlaýar we ýekşenbe gününiň gündiz ýagtylygy başlananda tamamlanýar.
Bu gözleg bu soňky garaýşyň Injil we taryhy taýdan goldanylýandygyny ýa-da goldanylmaýandygyny barlaýar.
1. Gelip çykyşda "Gün" nähili emele gelýär?
Gepleşik 1:3–5-de şeýle ýazylýar:
Hudaý: "Ýagtylyk bolsun" diýdi we ýagtylyk boldy. Hudaý ýagtylygyň gowydygyny görüp, ýagtylygy garaňkylykdan böldi. Hudaý ýagtylygy Gündiz, garaňkylygy bolsa Gije diýip atlandyrdy. Agşam boldy we ertir boldy, ilkinji gün.
Adatça tekstde "agşam boldy we ertir boldy" diýilýändigi üçin, bir günüň agşam başlamalydygy çak edilýär.
Şeýle-de bolsa, Gelip çykyş kitabynyň ilkinji gününiň yzygiderliligini üns bilen okamak başga bir mümkinçiligi döredýär.
Ýaradylyşyň başynda ýer şekilsiz we boşdy, çuňlugyň ýüzünde garaňkylyk bardy. Garaňkylyk eýýäm bardy, ýöne Hudaýyň döreden we tapawutlandyran ýagtylygy heniz peýda bolmandy. Hudaý: "Ýagtylyk bolsun" diýdi we diňe şonda ýagtylyk boldy. Soňra Hudaý ýagtylygy garaňkylykdan aýyrdy, ýagtylygy "Gündiz", garaňkylygy bolsa "Gije" diýip atlandyrdy.
Şonuň üçin ilkinji günüň hakyky yzygiderligini şeýle düşünip bolýar:
Başlangyç garaňkylyk → Hudaý ýagtylygy döredýär → Gündiz → Agşam → Gije → Irden → Ilkinji tamamlanan gün
Bu günüň özüniň agşam bilen başlandygyny aýtmak bilen düýbünden birmeňzeş däl.
"Agşam" gündiziň gutarýan we gijäniň başlaýan geçişi, "irden" bolsa gijäniň gutarýan we gündiziň ýene başlaýan geçişi.
Şonuň üçin:
“Agşam boldy, ertir boldy, ilkinji gün”
doly ýaradylyş gününiň daň atýança gündiz ýagtylygyndan, agşamdan we gijeden geçendigini hem aňladyp biler. Şonda birinji gün tamamlandy we indiki gün başlandy.
Şonuň üçin ikinji günden başlap, bir gün şeýle görkezilip bilner:
Gündiz → Agşam → Gije → Ertir
Ýagny, gün irden, gündiz ýagtylygy başlanýan mahalynda başlaýar we indiki irden tamamlanýar.
Bu düşündiriş diňe häzirki zaman pikiri däl. Käbir ýewreý we Injil alymlary gadymy Ysraýylyň ilki bilen güni hasaplamak üçin irdenden irdene çenli usul ulanan bolmagynyň mümkindigini öňe sürdüler.
2. Günäni bagyşlamak güni: “Agşamdan agşama” bir günüň umumy hasabymy ýa-da ýörite dabaramy?
Lewiler 23:27-de şeýle diýilýär:
Bu ýedinji aýyň onunjy gününde Günäni bagyşlamak güni bolar.
Şeýle-de bolsa, Lewiler 23:32-de ýörite tabşyryk berilýär:
Aýyň dokuzynjy gününiň agşamyndan indiki agşama çenli siz öz şenbe gününüzü saklaň.
Bu örän möhüm parça.
Eger "dokuzynjy günüň agşamy" eýýäm onunjy günüň başlangyjy bolsa, onda näme üçin tekst ony henizem şeýle atlandyrýar:
dokuzynjy günüň agşamy
"onynjy günüň agşamy" däl-de?
Başga bir mümkin düşünje boýunça, adaty sene araçägi irden bolmagynda galypdyr, Günäleriň Öwezini Dolmak güni üçin talap edilen ýörite agyz beklemek we özüňi peseltmek bolsa has ir — dokuzynjy günüň agşamynda — başlap, onunjy günüň agşamyna çenli dowam edipdir.
Şeýlelik bilen:
9-njy günüň gündiz ýagtylygy → 9-njy günüň agşamy [agyz beklemek başlanýar] → 10-njy günüň gündiz ýagtylygy [Günäleriň Öwezini Dolmak güni] → 10-njy günüň agşamy [agyz beklemek tamamlanýar]
Bu düşünjä görä, “agşamdan agşama” aşakdakylary kesgitleýär:
Günäleriň Öwezini Dolmak gününi berjaý etmegiň ýörite döwrüni
hökman aşakdakylary kesgitlemegiň ýerine:
her gün üçin günüň çägini
Bu tapawut möhümdir.
Injilde şeýle diýilmeýär:
“Her Sabat güni agşamdan agşama çenli berjaý edilmelidir”.
Lewiler 23:32 aýratyn-da Günäleriň Öwezini Dolmak gününe degişlidir; şol gün üçin özüňi peseltmek barada aýratyn buýruk hem berilýär.
Şonuň üçin, bu aýady hepdelik Sabat güni üçin umumy düzgüne öwürmek üçin goşmaça Injil goldawy gerek.
3. “Şol gün” bilen “Irden” arasyndaky gatnaşyk
Musa Kanunyndaky birnäçe bölek aýratyn ünsi çekýär.
Lewiler 7:15-de şükür sadakasynyň eti hödürlenýän güni iýilmelidigi we ertire galdyrylmaly däldigi aýdylýar.
Lewiler 22:30-da ýene-de şeýle diýilýär:
Ol şol gün iýilmeli; ertire çenli ondan hiç zat galdyrmaň.
Kanun taglymaty 21:23-de şeýle hem buýrulýar:
Onuň jesedi bütin gije agaçda galmaly däl, ýöne ony hökman şol gün jaýlaň.
Bu parçalar tebigy ýagdaýda yzygiderliligi görkezýär:
Şol gün → Agşam → Gije → Irden
Olar agşamyň we gijäniň henizem "şol güne" degişlidigini, ertiriň gelmegi bolsa indiki günüň başlangyjyny alamatlandyrýandygyny görkezýär.
Şonuň üçin gurbanlyk şol günüň agşamynda we gijesinde iýilip bilnerdi, ýöne ol ertire çenli saklanyp bilinmezdi. Bu sözler ertiriň "şol gün" baradaky talabyň indi ulanylmaýan çägi hökmünde işlemegi bilen gabat gelýär.
Bu sözler günüň irden, gündiz ýagtylygy başlanýan mahalynda başlap, agşam we gije dowam edip, indiki irden tamamlanýandygy baradaky düşünjäni has göni goldaýar.
Iň bolmanda, bu parçalar ertiriň gün araçägi— bir gün bilen indiki günüň arasyndaky bölüji nokat — bolup hyzmat edip biljekdigini görkezýär.
4. Çykyş 16, manna we Sabaty berjaý etmegiň ilkinji ýazga geçirilen wakasy
Çykyş 16 Sabat gününiň wagtyny öwrenmek üçin iň möhüm parçalaryň biridir.
Halk her gün irden manna ýygmaga çykýardy. Altynjy gün olar iki esse köp ýygdylar.
Musa olara şeýle diýdi:
Ertir Sabat güni dynç alyş, Rebbiň mukaddes Sabat güni.
Halk iýmiti saklady:
irden çenli.
Soňra, irden Musa şeýle diýdi:
Şuny şu gün iýiň, sebäbi şu gün Rebbiň Sabat güni.
Hekaýada aşakdaky yzygiderlilik görkezilýär:
Altynjy gün: iki esse köp paý ýygnaň → Gije geçýär → Ertir → "Şu gün" Şenbe güni
Bu, Hudaýyň Musa arkaly Ysraýyla Şenbe güni nähili berjaý etmelidigini resmi taýdan öwredýän esasy parçalaryň biridir.
Partda Musanyň altynjy gün gün batanda yglan etmeýändigi bellenilmeýär:
"Şenbe güni indi başlady."
Onuň ýerine, ertesi irden ýedinji gün şeýle beýan edilýär:
"Şu gün Şenbe güni."
Bu, irdenki hasaplama bilen gabat gelýär we ony goldap biler, emma özi Şenbe güni anyk başlanýan wagty kesgitlemeýär.
5. Nehemýanyň derwezeleri ýapmagy, Sabat güni Gün ýaşanda başlandygyny subut etmeýär
Nehemýa 13:19-da şeýle ýazgylar bar:
Iýerusalimiň derwezeleri Sabatdan öň garaňkyrap başlanda, men derwezeleri ýapmagy we Sabat tamamlanýança açmazlygy buýurdym.
Bu parça köplenç Sabat güni Gün ýaşanda başlandygyny subut etmek üçin ulanylýar.
Şeýle-de bolsa, tekstiň özünde şeýle diýilýär:
Sabat gününden öň
Nehemýa derwezeleri öňünden, Sabatdan öň garaňkyrap başlan mahalynda ýapdy. Muny söwdagärleriň gije şähere haryt getirip, indiki Sabat güni söwda etmeginiň öňüni almak üçin görülýän seresaplyk çäresi diýip tebigy düşünmek bolýar.
Şonuň üçin:
Garaş wagty derwezeleri ýapmak ≠ Garaş wagtynyň özüniň Sabat güni başlandygynyň subutnamasy
Bu parça gün batyşynyň başlanýandygynyň düşündirişi bilen gabat gelýär, ýöne özi gün batyşynyň gün serhedi bolandygyny subut etmeýär.
6. Reb Isanyň jaýlanan wagty möhüm bir soragy ýüze çykarýar
Reb Isanyň jaýlanmagy: Taýýarlyk gününiň agşamy we Sabatyň golaýlamagy
Markus 15:42-de şeýle ýazylýar:
“Agşam gelende, Taýýarlyk güni, ýagny Sabat gününden öňki gün bolandygy üçin…”
Bu aýatdaky wagtyň yzygiderligi üns bermäge mynasypdyr.
Tekstde aýdyň şeýle diýilýär:
agşam eýýäm geldi
ýöne şol bir döwür henizem şeýle diýilýär:
“Taýýarlyk güni, ýagny Sabat gününden öňki gün.”
Başgaça aýdylanda, hekaýanyň iň tebigy okalyşyna görä, agşam eýýäm gelipdi, ýöne henizem Taýýarlyk günidi we Sabat güni heniz başlamandy.
Soňra Arimateýaly Ýusup Pilatyň ýanyna baryp, Reb Isanyň jesedini sorady. Pilat Onuň eýýäm ölendigine geň galdy we ýüzbaşyny çagyryp, Onuň bir salym öň ölendigini ýa-da däldigini sorady. Diňe tassyk alandan soň Pilat jesedi Ýusuba berdi.
Birnäçe jaýlama amallary henizem ýerine ýetirilmelidi. Ýusup:
inçe keten satyn almak → jesedi aşak düşürmek → jesedi taýýarlamak → keten bilen örtmek → gaýadan oýulan mazara goýmak → agzyna daş öwrüp goýmak
Ýahýa 19:39–40-da Nikodimiň köp mukdarda mirra we aloe bilen gelendigi we bilelikde:
Isanyň jesedini ýewreýleriň jaýlama däbine görä ysly otlar bilen taýýarlady.
Şonuň üçin agşam gelenden we Ýusup Pilatyň ýanyna baryp jesedi sorandan başlap, Pilatyň ýüzbaşydan soramagyna, jesediň berilmegine we Ýusup bilen Nikodimiň ýerine ýetiren doly jaýlama taýýarlyklaryna çenli ep-esli wagt geçen bolmaly.
Bu wakalary beýan edenden soň, Luka 23:54-de şeýle diýilýär:
“Şol gün taýýarlyk günidi we Sabat güni golaýlap gelýärdi.”
Bu aýat aýratyn üns çekiji.
“Ýakynlaşýardy” diýlip terjime edilen grek işligi ἐπέφωσκεν (epéphōsken), ἐπιφώσκω (epiphōskō). Bu söz ýagtylygyň peýda bolmagy, günüň ýagtylanmagy ýa-da daňyň golaýlaşmagy bilen baglanyşyklydyr.
Şonuň üçin, sözüň esasy manysy göz öňünde tutulanda, Lukanyň hekaýasy derňelmäge mynasyp möhüm soragy döredýär:
Reb Isanyň jaýlanmagy Taýýarlyk gününiň agşamynda başlap, gijäniň dowamynda biraz wagt dowam edip, daň golaýlanda — ýedinji gün Sabaty «ýagtylyp» başlanda — tamamlandymy?
Eger şeýle bolsa, hronologiki yzygiderlilik yzygiderli bolar:
Taýýarlyk gününiň gündiz ýagtylygy: Reb haça çüýlendi → Agşam geldi, emma ol henizem Taýýarlyk güni diýlip atlandyryldy → Ýusup jesedi sorady → Ýusup bilen Nikodim Rebbiň jesedini taýýarlap, jaýladylar → Sabat golaýlady
Bu düşündiriş Sabat güni anna güni gün batanda derrew başlandygy baradaky däp bolan garaýyş bilen deňeşdirmäge mynasypdyr.
Markus agşamyň eýýäm gelendigini, şol döwrüň henizem "Taýýarlyk güni, Sabatdan öňki gün" diýlip atlandyrylýandygyny aýdyň aýdýar. Luka jaýlanmagy suratlandyrandan soň, Sabat güni golaýlaşýandygyny suratlandyrmak üçin ýagtylyk ýa-da daň bilen baglanyşykly işligi ulanýar.
Elbetde, Sabat güni hasaplamak baradaky tutuş meseläni ýeke-täk grek sözi bilen çözüp bolmaz ἐπέφωσκεν . Bu sözüň dürli kontekstlerde ulanylyşy we birinji asyrdaky ýewreýleriň günleri hasaplamak usullary hem gözden geçirilmelidir.
Şeýle-de bolsa, bu iki parça bilelikde okalanda, olar ýeňil-ýeňil ret edilmeli däl soragy döredýär:
Eger Sabat güni anna güni gün ýaşandan soň derrew başlan bolsa, Markus näme üçin agşamyň gelendigini aýdandan soň, wagty "Taýýarlyk güni, Sabatdan öňki gün" diýip atlandyrýar? We näme üçin Luka jaýlanmagyň tamamlanmagy bilen Sabatyň golaýlaşmagyny suratlandyrmak üçin ýagtylyk we daň bilen baglanyşykly işligi ulanýar?
Şonuň üçin Reb Isanyň jaýlanmagy baradaky gürrüň Sabatyň agşam başlanýandygyny ýa-da gündiz ýagtylygy başlanýan mahalynda başlanýandygyny öwrenmekde düýpli üns berilmäge mynasypdyr.
7. Matta 28:1: “Sabat gününden soň, ilkinji günüň daň atan wagty”
Matta 28:1 başga bir örän möhüm parçadyr.
Grek sözleminde wagty şeýle beýan edilýär:
Sabat gününden soň, hepdeligiň birinji gününe golaý daň atanda.
Iň tebigy hronologiki yzygiderlilige görä:
Sabat güni tamamlandy → Aralyk gije irdenki çägine ýetýär → Birinji gün daň atýar
Bu, ilkinji günüň daň atanda başlaýandygy baradaky düşünjä tebigy ýagdaýda gabat gelýär.
Dört Injilde aýallaryň hepdäniň birinji gününde irden mazara gidendikleri ýazylýar.
Eger Sabat güni şenbe güni gün batanda doly gutaran bolsa, näme üçin aýallar ilkinji günüň irdenine çenli garaşman, şenbe agşamy derrew mazara gitmedi?
Howpsuzlyk, garaňkylyk, yşyklandyryş ýa-da beýleki amaly meseleler gijikdirilişi düşündirip biler diýip, dogry jogap berip bolýar. Şonuň üçin diňe şu nokadyň özi möhüm däl.
Şeýle-de bolsa, beýleki parçalar bilen bilelikde okalanda, ol möhüm bolup galýar.
8. Ýahýa 20:19: “Şol gün, hepdäniň birinji güni, agşam”
Ýahýa 20:19-da şeýle ýazgylar bar:
“Soňra, şol bir gün agşam, hepdeň birinji güni…”
Soňky ýewreýleriň gün batyşyndan gün batyşyna çenli ulgamyna görä, gün batyşyndan soňky ýekşenbe agşamy teoriýa taýdan eýýäm ikinji güne degişli bolardy.
Şeýle-de bolsa, Ýahýa henizem şeýle diýýär:
“şol bir gün, hepdeň birinji güni, agşam.”
Bu, iň bolmanda Täze Äht ýazyjysynyň günden soňky agşamy şol bir “güne” degişli diýip suratlandyryp biljekdigini görkezýär.
Elbetde, käbir terjimeçiler “şol bir gün” diýmegi tehniki senenama kesgitlemesi hökmünde däl-de, diňe direliş gününe degişli gürrüň hökmünde düşünýärler.
Şonuň üçin bu parça ýeke-täk subutnama hökmünde däl-de, beýleki subutnamalar bilen bilelikde ulanylanda has gowy bolar.
9. Täze Ähtde "Indiki gün" agşamdan ýa-da gijäniň soňuna gelýän parçalar
Täze Ähtde şuňa meňzeş birnäçe hekaýa nusgalary bar.
Markus 11 agşamyň gelendigini ýazýar, soňra bolsa "ertesi gün" barada gürrüň berýär.
Ýahýa 6 ilki agşamyň gelendigini we eýýäm garaňky bolandygyny aýdýar we diňe şondan soň "ertesi gün" barada gürrüň berýär.
Resullaryň Işleri 4-de eýýäm agşam bolandygy üçin resullaryň "ertesi güne" çenli saklanandygy aýdylýar.
Resullaryň Işleri 23-de Pawlusyň gijäniň dowamynda ýoldaşlyk edilýändigi beýan edilýär we soňra "ertesi gün" barada gürrüň edilýär.
Bu hekaýalaryň hemmesi berk senenama formulalary hökmünde kabul edilmeli däl.
Şeýle-de bolsa, olar şuny görkezýär:
Injil ýazyjylary tarapyndan agşam we gijä hökman awtomatiki usulda indiki günüň başlangyjy hökmünde kabul edilmedi.
10. Gündiz ýagtylygynyň «on iki sagady» we wagty irden hasaplamak
Reb Isa şeýle diýdi:
"Günde on iki sagat ýokmy?"
— Ýahýa 11:9
Täze Ähtde köplenç üçünji sagat, altynjy sagat we dokuzynjy sagat barada aýdylýar.
Ýewreýleriň gündizki sagaty on iki bölege bölmek ulgamy boýunça:
üçünji sagat takmynan irden sagat 9:00 boldy;
altynjy sagat takmynan günortan;
dokuzynjy sagat takmynan 15:00
Bu gadymy dünýäde adaty gündizki hasaplamanyň irden ýa-da gün doguşy töwereginde başlandygyny görkezýär.
Şeýle-de bolsa, aşakdakylaryň arasynda möhüm tapawut saklanmalydyr:
on iki günlük sagady hasaplamagyň başlangyç nokady
we
doly ýigrimi dört sagatlyk kalendar gününiň gün serhedi
Ikisi hökman birmeňzeş däl.
Şonuň üçin bu subutnama irdenki düşünjä esaslanan düşünjäniň esas goldawyny berip biler, ýöne ol her günüň takyk sagat 6:00-da başlamalydygyny subut etmek üçin özbaşdak ulanylmaly däldir.
Häzirki wagtda amaly berjaý etmek üçin, takmynan sagat 6:00–7:00 aralygynda ýerli standart wagty iş çägi hökmünde ulanmak yzygiderli ulgam döredip biler, ýöne munuň şeýledigini aýdyň görkezmeli:
irden sagat 6:00-y anyk görkezýän Injil buýrugy däl-de, amaly amala aşyrmak usuly.
11. Gündiz we Gije bellenen wagtlarynda yzygiderli gaýdyp gelýär
Ýeremiýa 33-de gündiziň we gijäniň Hudaý tarapyndan bellenen tertibi barada iki möhüm beýanat bar.
Ýeremiýa 33:20-de şeýle diýilýär:
“Reb şeýle diýýär: Eger siz Meniň gündiz bilen we gije bilen baglaşan ähtimi bozup bilseňiz, gündiz bilen gije bellenen wagtynda gelmez…”
Ýeremiýa 33:25-de ýene-de şuňa salgylanýar:
Hudaýyň gündiz bilen we gije bilen baglaşan ähti we gök bilen ýeriň kesgitlenen tertibi.
Bu parçalarda gündiz bilen gijäniň Hudaýyň kesgitlenen tertibi bilen dolandyrylýan iki aýry, ýöne yzygiderli gaýtalanýan döwür hökmünde beýan edilýär:
Gündiz bellenen wagtynda gelýär → Gije bellenen wagtynda gelýär → Gün ýene gaýdyp gelýär
Şol bir tebigy jübütlik üznüksiz wagt döwürlerini suratlandyrýan Injil sözlerinde gaýta-gaýta peýda bolýar:
üç gün we üç gije — 1 Şamuwel 30:12; Ýunus 1:17; Matta 12:40;
ýedi gün we ýedi gije — Eýýup 2:13;
kyrk gün we kyrk gije — Gelip çykyş 7:4, 12; Çykyş 24:18; 34:28; Kanun taglymaty 9:9, 18; 1 Patyşalar 19:8; Matta 4:2.
Bu sözlerde “gündiz” adatça ýagtylyk döwrüni, “gije” bolsa garaňkylyk döwrüni aňladýar. Olar bilelikde gündiziň we gijäniň üznüksiz yzygiderliligini suratlandyrýarlar.
Şonuň üçin Injilde gaýtalanýan günler we gijeler nusgasy aşakdaky yzygiderlilige laýyk gelýär:
Gündiz → Agşam → Gije → Gündiziň gaýdyp gelmegi
Bu subutnama özi her bir senenama senesiniň takyk tehniki serhedini kesgitlemeýär. Şeýle-de bolsa, Injilde doly günleriň geçmegini beýan edende gündiziň we ondan soňky gijäniň tebigy taýdan gabat gelýän döwürler hökmünde gaýta-gaýta ulanylýandygyny görkezýär.
Başlangyç 1, ertire çenli nämeleriň galmaly däldigi baradaky kanunlar we bu gözlegde öwrenilen beýleki parçalar bilen bilelikde seredilende, bu gaýtalanýan gündiz-gije nusgasy Injil yzygiderliliginiň gündizden soň gijäniň gelýändigi, indiki sikliň gündiz gaýdyp gelende anyklanyp bilinjekdigi barada derňew geçirmek üçin goşmaça goldaw berýär.
12. Ikinji ybadathana döwründe senenama jedelleri eýýäm bardy
Gadymy ýewreý senenamalaryny öwrenende möhüm taryhy fakty ýatda saklamak gerek:
Gadymy Ysraýyl tutuş taryhynda hökman diňe bir üýtgewsiz senenama ulgamyny ulanmady.
Ýubileý kitaby we 1 Hanokda beýan edilen astronomiki däpler 364 günlük Gün senenamasyna uly üns berýär.
364 günlük ýyl takyk aşakdakylardan ybarat:
52 doly hepde.
Ýubileýler kitabynyň 6-njy babynda adamlar seneleri Aýyň görünmegine görä kesgitleseler, baýramlaryň we Sabat günleriniň tertibiniň bozulyp biljekdigi duýdurylýar.
Bu, Ikinji Ybadathana döwründe ýewreý jemgyýetinde möhüm senenama jedelleriniň bolandygyny görkezýär.
Şonuň üçin, Ýubileýlerdäki käbir bölekler täze senäniň gün ýaşandan soň başlanýan ulgamyny görkezse-de, muny ters görnüşde şu aşakdakylary subut etmek üçin ulanyp bolmaz:
"Bu hökman Musanyň asyl ulgamydy."
Ýubileýler kitabynyň özi Ikinji Ybadathana döwründe ýazylan eser bolup, şol döwürdäki belli bir däbi görkezýär.
13. Käbir häzirki zaman ýewreý alymlary hem irki Ysraýylda günüň araçäginiň irden bolandygyny goldadylar
XX asyryň birnäçe möhüm ýewreý alymlary bu soragy öwrendiler.
Julian Morgenstern irki Ysraýylda günüň bir wagtlar gün dogandan ýa-da daň atandan indiki gün dogmagyna ýa-da daň atmagyna çenli hasaplanandygyny, gün ýaşandan gün ýaşýança bolan ulgamyň bolsa soňrak ösendigini öňe sürdi.
Ýakob Z. Lauterbah sürgünçilikden öňki Ysraýylda günüň hasaplanmagynyň soňraky rawwin ulgamy bilen hökman birmeňzeş däldigini we käbir Ybadathana däpleriniň gijäniň öňki günden soň gelýän köne prinsipi saklap galandygyny öňe sürmek bilen meňzeş garaýyş teklip etdi.
P. J. Heawood gurbanlyk kanunlary, Gelip çykyş we Täze Äht parçalary arkaly günüň irdenki araçäginiň mümkinçiligini hem ara alyp maslahatlaşdy.
Bu barlaglar häzirki zaman ylmynyň biragyzdan netijä gelendigini subut etmeýär.
Şeýle-de bolsa, olar şuny görkezýärler:
ilkinji Ysraýylyň ilki başda irdenki günüň çägini ulanan bolmagy mümkin diýen garaýyş diňe bir ylmy mysalsyz häzirki zaman oýlap tapyşy däl.
Bu akademiki gözleglerde resmi taýdan teklip edilen we ara alnyp maslahatlaşylan pozisiýadyr.
14. Rebbiň görgüleri we «üçünji gün»
Dört Hoş Habaryň ählisi Reb Isanyň haça çüýlenen gününi şeýle kesgitleýär:
Taýýarlyk güni.
Reb Öz direljekdigini hem birnäçe gezek öňünden aýtdy:
üçünji gün.
Luka 24:21-de, hepdäniň birinji gününiň günortanynda, Emmausa barýan iki şägirt şeýle diýdiler:
“Bu zatlaryň bolanyna şu gün üçünji gün.”
Eger haça çüýlenme anna güni bolsa:
Anna = birinji gün
Şenbe = ikinji gün
Ýekşenbe = üçünji gün
Bu «üçünji güni direldi» diýen söz bilen tebigy ýagdaýda gabat gelýär.
Şonuň üçin, diňe "üç gün we üç gije" diýen jümläni düşündirmek üçin haça çüýlenme anna gününe geçirilmeginiň zerurlygy ýok.
15. "Ýeriň jübüsinde üç gün we üç gije" hökman "Üç gün we üç gije doly gömülen" diýmegi aňlatmaýar.
Matta 12:40-da şeýle diýilýär:
"Ynsan Ogly hem ýeriň jübüsinde üç gün we üç gije bolar."
Bu söz şeýle:
“ýeriň ýüreginde”
“ýeriň jümmüşinde” diýen adaty sözlem däl-de,
Reb Getsemani bagynda tussag edilende şeýle diýdi:
“Bu siziň wagtyňyz we garaňkylygyň güýji”.
— Luka 22:53
Şonuň üçin, mümkin bolan ruhy düşündirişleriň biri, penşenbe gijesi tussag edilen wagtyndan başlap, Reb eýýäm bu dünýäniň güýçlerine we “garaňkylygyň güýjüne” tabyn bolan döwre girenligidir.
Şeýlelik bilen:
Penşenbe gijesi
Anna güni gündiz
Anna güni gijesi
Şenbe güni gündiz
Şenbe gijesi
ýekşenbe irden örän ir, gündiz ýagtylygy başlanýan mahalynda
şuňa meňzeş hasaplanyp bilner:
üç gije we üç gündiz döwri
şol bir wagtyň özünde Reb barada şeýle diýmek hem dogry bolmagynda galýar: Ol
anna güni haça çüýlendi we üçünji güni — ýekşenbide — direldi.
Bu düşündiriş, çarmha çekilmek gününiň Injilde Taýýarlyk güni hökmünde bellenilmegini üýtgetmezden, "üç gün we üç gije" we "üçünji gün direldilen" hem hakykatda galmagyna mümkinçilik berýär.
16. Ýetmiş iki mümkin kombinasiýanyň deňeşdirme çarçuwasy
Eger aşakdaky üýtgeýänler dürli kombinasiýalarda ýerleşdirilen bolsa:
bir günüň yzyndan gelýänmi gije-gündiz ýa-da gündiz-gije yzygiderligi;
Reb hepdäniň dördünji, bäşinji ýa-da altynjy gününde ejir çekenmi;
Ol ýedinji günüň gijesinde, ýedinji günüň gündiz ýagtylygynda, birinji günüň gijesinde ýa-da birinji günüň gündiz ýagtylygynda direldimi;
we "üç gün we üç gije" jaýlanmakdan, ölümden ýa-da tussag edilmekden hasaplanyp hasaplanyp bilnermi;
onda nazary kombinasiýalaryň umumy sany:
2 × 3 × 4 × 3 = 72 mümkinçilik.
Soňra bu mümkinçilikleri Mukaddes Ýazgynyň dört şertine görä barlamak bolýar:
Reb üçünji günde direldi;
Ol ýeriň merkezinde üç gün we üç gije boldy;
birinji günüň günortan wagty henizem üçünji gün diýlip atlandyrylýardy;
haçlanan günüň agşamy henizem Taýýarlyk güni diýlip atlandyrylýardy.
Bu çarçuwa matematiki subutnama däl-de, deňeşdirme guralydyr, sebäbi üýtgeýänler düşündiriji we hökman garaşsyz däl. Bu ýerde gözden geçirilýän çaklamalaryň içinde, dört şertiň hemmesini iň sazlaşykly gabat gelýän kombinasiýa şeýle:
Gün gündiz ýagtylygy bilen başlaýar; Reb penşenbe gijesi tussag edildi; anna güni görgi gördi; ýekşenbe irden örän ir direldi; «üç gün we üç gije» bolsa Onuň penşenbe gijesi garaňkylygyň ygtyýaryna giren pursadyndan hasaplanýar.
Bu netije öňki parçalardan çykarylan netijeler bilen ýakyndan gabat gelýär.
17. Netije
Başlangyç, Musanyň kanuny, taryhy kitaplar, Hoş Habar, beýleki Täze Äht hekaýalary, Ikinji ybadathana edebiýaty we gadymy ýewreý kalendrik hasaby boýunça barlaglar bilelikde seredilende, çynlakaý göz öňünde tutulmaly netije çykýar:
Injilde "Hepdelik Sabat güni anna güni gün ýaşandan şenbe güni gün ýaşana çenli hemişe berjaý edilmelidir" diýen açyk aýat ýok.
Tersine, köp sanly parçalarda şu aşakdaky nusgalar bar:
irden täze günüň başlangyjynyň ähmiýetini aňladýar; gün şöhlesinden soň agşam we gije gelýär, soňra bolsa ertesi irden gelýär; altynjy gün gije geçenden soň, indiki irden "şu gün, Sabat güni" diýlip atlandyrylýar; we Täze Ähtiň käbir hekaýalarynda agşam henizem şol öňki gün bilen baglanyşyklydyr.
Lewiler 23-de Günäleriň Öwezini Dolmak gününi «agşamdan agşama çenli» berjaý etmek baradaky buýruk şol mukaddes gün üçin ýörite düzgün bolup, goşmaça subutnamasyz awtomatiki ýagdaýda ähli hepdelik Sabatlar üçin umumy gün araçäginiň formulasy hökmünde ulanylmaly däldir.
Şonuň üçin, şeýle teklip edilip bilner:
Ýedinji gün Sabatyny ýedinji günüň tutuş döwri diýip esasly düşünmek bolýar: şenbe gündiz ýagtylygy başlanandan, şenbe agşamy we gijesi arkaly, ýekşenbe gündiz ýagtylygy başlanýança.
Häzirki wagtda amaly taýdan berjaý edilýär, sebäbi gün çykyş wagty möwsüme we giňlige görä üýtgeýär we käbir sebitlerde adaty gün çykyşy ýa-da batyşy bolmadyk döwürler bolýar, şonuň üçin amaly serhet hökmünde takmynan irden sagat 6:00–7:00 ýerli standart wagt ulanmak yzygiderliligi üpjün edip biler.
Şeýle-de bolsa, iň möhüm mesele birnäçe minut ýa-da sekunt üçin jedelleşmek däl-de, şuny ykrar etmekdir:
Şabat güni Hudaý tarapyndan bereketlenen ýedinji gündür.
Anna — Taýýarlyk güni; şol gün imanlylar Sabaty garşylamak üçin beden we ruh taýdan taýýarlanýarlar. Ýedinji günüň gündiz ýagtylygy başlanandan indiki günüň gündiz ýagtylygy başlanýança, olar Hudaýyň ýaradyşyny we halas edişini ýatlaýarlar, Onuň merhemet bilen beren dynçlygyndan lezzet alýarlar we geljekki ebedi dynçlyga garaşýarlar.
«Eger Sabaty bozmazlyk üçin aýagyňy saklasaň, mukaddes günümde öz islegiňi ýerine ýetirmeseň, Sabaty şatlyk, Rebbiň mukaddes gününi hormata mynasyp diýip atlandyrsaň we ony hormatlap, öz ýollaryň bilen ýöremeseň, öz islegiňi gözlemeseň we öz sözleriňi aýtmasaň, onda Rebden lezzet alarsyň; Ol seni ýer ýüzüniň belentliklerine çykarar we ataň Ýakubyň mirasy bilen iýmitlendirer, çünki muny Rebbiň agzy aýtdy».
— Işaýa 58:13–14
| |
